अगेनाको डिलमा बसेर हजुरआमाले सुनाउनुहुने कथा कसलाई मन पर्दैन? नेपालका कुना-कुनाबाट, हरेक समुदायबाट त्यस्तै कथा यहाँ सँगालिएका छन्। कुनैमा ताल वा सहर कसरी बन्यो भन्ने कुरा छ, कुनैमा चाड वा जात्रा किन मनाइन्छ भन्ने। चलाख स्याल, डरलाग्दा राक्षस र साहसी वीरका कथा पनि छन्।
ठाउँ कसरी बने
- मञ्जुश्री र नागदह नेवार बौद्धहरूको कथा, काठमाडौँ उपत्यका
जहाँ आज काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर छन्, त्यहाँ कुनै बेला पानी मात्र थियो, अनि पानीमुनि नागहरू। दहको बिचमा कोही पुग्न नसक्ने ठाउँमा एउटा ज्योति बल्थ्यो।
पढ्नुहोस् → - काष्ठमण्डप नेवार समुदायको कथा, काठमाडौँ
जात्राको भिडमा एक जना अनौठो मानिस उभिएका थिए। अरू कसैले चिनेनन्, तर एक जनाले चिने, अनि उनको हात समातिहाले।
पढ्नुहोस् → - डुबेको गाउँ पोखराको कथा, फेवा ताल र तालबाराहीसँग जोडिएको
एक साँझ एक जोगी घरघर पुगेर एक रातको बास मागे। ढोकाहरू एकपछि अर्को बन्द भए। अन्तमा उनी गाउँकी सबैभन्दा गरिब बुढी आमाको छाप्रोमा पुगे।
पढ्नुहोस् → - माटाको बाघ कीर्तिपुरका नेवारहरूको कथा, बाघभैरव मन्दिरसँग जोडिएको
गोठालाका केटाकेटीले माटाको बाघ बनाए, जिब्रोबाहेक सबै पूरा। बाघलाई भेडाबाख्रा हेर्न लगाएर उनीहरू वनतिर लागे।
पढ्नुहोस् → - माटोमुनिका नारायण काठमाडौँ उपत्यकाको कथा, बुढानीलकण्ठसँग जोडिएको
राजा हरिदत्त वर्मा हरेक दिन चार नारायणको दर्शन गर्न जान्थे। एक रात सपनामा अर्का नारायण आएर भने, “म ती चारैभन्दा पहिलेको हुँ, अनि म माटोमुनि पुरिएको छु।”
पढ्नुहोस् → - खापडे मस्टा डोटीतिर सुनाइने कथा, खप्तड र डडेल्धुराको गन्याप डाँडासँग जोडिएको
खप्तडका खापडे मस्टा शक्तिशाली देवता हुन्। तर उनका धामी जात्रामा देवता चढ्नेबित्तिकै रुन थाल्छन्, अनि आफैँलाई धिक्कार्छन्। किन होला?
पढ्नुहोस् → - भैँसीको छाला तामाङ, शेर्पा र तिब्बती बौद्ध परम्पराको कथा, बौद्ध, काठमाडौँ
एउटी गरिब आमाले राजासँग एउटा भैँसीको छालाले ढाक्ने जति जग्गा मात्र मागिन्। त्यत्ति त कति नै होला र भनेर राजाले सजिलै दिए। तर जाजिमाको मनमा अर्कै उपाय थियो।
पढ्नुहोस् → - रामग्रामका हात्ती बौद्ध परम्पराको कथा, रामग्राम (परासी)
सम्राट् अशोकले सातवटा स्तूप खोलिसकेका थिए। आठौँ स्तूपमा पुग्दा पोखरीबाट एक जना अनौठा पाहुना निस्के। धेरै वर्षपछि त्यहाँ अझ अनौठा सेवक आइपुगे।
पढ्नुहोस् → - राजकुमारको काँड बौद्ध परम्पराको कथा, कपिलवस्तु
सहरको ढोकामा ठुलो हात्ती ढलेको थियो, बाटो पूरै छेकिएको थियो। कसले मार्यो? अनि यसलाई कसले हटाउने?
पढ्नुहोस् → - सिम्रौनगढका राजा र तलेजु मिथिला र भक्तपुरको कथा, बारा र भक्तपुर
एकै रातमा बनेको सिम्रौनगढको पर्खालमा एउटा ठाउँ अधुरो रहेको थियो। धेरै पछि शत्रु त्यहीँबाट पसे। राजाले अरू सबै छोडे, तर एउटा कुरा छोडेनन्।
पढ्नुहोस् → - मनकामना मगर समुदाय र गोरखाको कथा, गोरखा
गोरखाका राजा राम शाहकी रानीलाई सबैले आदर गर्थे। तर उनको एउटा ठुलो रहस्य राजालाई पनि थाहा थिएन, एक जना मगर साधुलाई मात्र थाहा थियो।
पढ्नुहोस् →
चाड र जात्राका कथा
- राजकुमारी र दुई सर्प भक्तपुरको कथा, बिस्का जात्रासँग जोडिएको
भक्तपुरकी राजकुमारीको बिहे भएको रात बेहुला मर्थे। कारण कसैलाई थाहा थिएन, राजकुमारीलाई पनि। एक दिन एक परदेशी राजकुमार सहर आइपुगे।
पढ्नुहोस् → - गुरुमापा काठमाडौँको नेवार कथा, इटुम बहालसँग जोडिएको
जुवामा दिदीको घरको थालसमेत हारेका केशचन्द्र सडेको भात सुकाउँदै निदाए। ब्युँझँदा अगाडि सुन थियो, अनि सुनको पछाडि मान्छे खाने राक्षस।
पढ्नुहोस् → - इन्द्र र पारिजात काठमाडौँको नेवार कथा, इन्द्रजात्रा (येँयाः) सँग जोडिएको
मरुमा एउटा परदेशी किसान पारिजातको फूल टिप्दै थियो। मानिसहरूले उसलाई समाते, बाँधे, अनि चोर भनेर सहरलाई देखाए। उनीहरूलाई के थाहा, त्यो को थियो!
पढ्नुहोस् → - भैरवको टाउको भक्तपुरको नेवार कथा, बिस्का जात्रासँग जोडिएको
बिस्का जात्राको भिडमा एक अनौठा मानिस उभिएका थिए। कसैले चिनेनन्, एक जना तान्त्रिकबाहेक।
पढ्नुहोस् → - बोडेको ख्याक बोडे (मध्यपुर थिमि) को नेवार कथा, जिब्रो छेड्ने जात्रासँग जोडिएको
बोडेका मानिसले गाउँ नै सारे, तर भूत पछिपछि आए। अनि एक दिन पश्चिमको ढोकामा केही अड्कियो।
पढ्नुहोस् → - बुङ्गद्यः पाटन र बुङ्गमतीको नेवार कथा, रातो मछिन्द्रनाथको जात्रासँग जोडिएको
उपत्यकामा बाह्र वर्ष पानी परेन। वर्षा ल्याउने नागहरू कसैले थुनेर राखेका थिए, अनि छुटाउन सक्ने एउटै देवता टाढाको कामरूपमा थिए।
पढ्नुहोस् → - घण्टाकर्ण काठमाडौँ उपत्यकाको नेवार कथा, गठेमङ्गल (गठाँमुगः) सँग जोडिएको
उपत्यकामा एउटा राक्षस थियो, जसका कानमा सधैँ घण्टा बज्थे। किन? किनभने ऊ एउटा नाम कहिल्यै सुन्न चाहँदैनथ्यो।
पढ्नुहोस् → - तलेजु र पासा नेवार समुदायको कथा, काठमाडौँ र भक्तपुर
मल्ल राजाको दरबारमा हरेक दिन एक जना विशेष पाहुना आउँथिन्, देवी तलेजु। उनी राजालाई सल्लाह दिन्थिन्, अनि दुवै पासा खेल्थे। तर एक दिन कोठाको ढोका खुल्यो।
पढ्नुहोस् → - न्यातपोल भक्तपुरको कथा, तौमढी चोक
भक्तपुरमा खडेरी पर्यो, रोग फैलियो, धर्ती हल्लियो। ज्योतिषीहरूले भने, भैरव रिसाएका छन्। अब राजाले के गर्ने?
पढ्नुहोस् → - मानिस, बाघ र भालु किरात राई समुदायको कथा, पूर्वी पहाड
सुम्निमाका तीन छोरा थिए: एउटा बाघ, एउटा भालु र एउटा मानिस। तीनै दाजुभाइ एउटै आमाका सन्तान थिए, तर सँगै बस्न सकेनन्।
पढ्नुहोस् → - तिजी लोबा समुदायको कथा, माथिल्लो मुस्ताङ (लो)
लो राज्यमा पानी सुक्दै थियो, पशुका बच्चा मर्दै थिए। यो सबै गर्ने राक्षसलाई रोक्ने एउटै जना थिए, तर उनी त्यही राक्षसका छोरा थिए।
पढ्नुहोस् → - घाटु गुरुङ, मगर र अरू समुदायको कथा, लमजुङ र गण्डकी क्षेत्र
श्रीपञ्चमीमा गाउँका साना केटीहरू छानिन्छन्, अनि वैशाख पूर्णिमामा आँखा चिम्लेर घण्टौँ नाच्छन्। उनीहरूले नाच्ने कथा एक राजा र रानीको हो।
पढ्नुहोस् → - सामा र चकेवा मैथिली लोककथा, सामा-चकेवा पर्वसँग जोडिएको, मिथिला
सामा आफ्ना पतिलाई भेट्न आश्रम जाँदै थिइन्। बाटोमा चुगलाले उनलाई देख्यो, अनि सिधै उनका बुबा श्रीकृष्णकहाँ पुग्यो, एउटा कुरा लगाउन।
पढ्नुहोस् → - रानीको शोक काठमाडौँका नेवारहरूको कथा, गाईजात्रासँग जोडिएको
कान्तिपुरकी रानी रोएको रोयै थिइन्। राजाले जे गरे पनि उनको आँसु थामिएन। अन्तमा राजाले एउटा अनौठो आदेश दिए।
पढ्नुहोस् →
संसार र मान्छेको सुरुआत
- पोरोक्मीको ढुङ्गा याक्थुङ लिम्बू समुदायको कथा, पूर्वी पहाड
धरती बनेको थियो, बिउ रोपिएका थिए, तर वर्षौँदेखि पानी परेको थिएन। पानी ल्याउने एउटै उपाय थियो: आकाशमा ढुङ्गा हान्नु।
पढ्नुहोस् → - गुर्बाबा र गँड्यौलो डङ्गौरा थारू समुदायको कथा, दाङ
सुरुमा संसार आगोले जलिरहेको थियो, पछि पानीले डुब्यो। टेक्ने माटो कतै थिएन। धरती ल्याउने काम सबैभन्दा सानो जीवको भागमा पर्यो।
पढ्नुहोस् → - हाँस-हाँसिल सतार (सन्थाल) समुदायको कथा, झापा, मोरङ र सुनसरी
ठाकुर जिउले बनाएका दुई चरा समुद्रमाथि फिँजमा तैरिरहेका थिए, भोकले लखतरान। खान केही थिएन, टेक्ने माटो कतै थिएन। माटो ल्याउने काम कसले गर्ला?
पढ्नुहोस् → - कैलासको दौड गुरुङ र तिब्बती समुदायको कथा, मनाङ र गण्डकीका पहाड
लामा र बोन्पोमध्ये कसको शक्ति ठुलो? टुङ्गो लगाउन होड पर्यो: भोलि बिहान कैलासको टुप्पोमा जो पहिले पुग्छ, उही जित्छ। बिहान सबेरै बोन्पो ढ्याङ्ग्रोमा चढेर उडे। लामा भने सुतिरहेका थिए।
पढ्नुहोस् → - पेङदोर्जेको डम्फु तामाङ समुदायको कथा
पेङदोर्जेले बनाएको बाजा यति पातलो देखिन्थ्यो कि बज्ला जस्तो पनि लागेन। तर जब उनले त्यसलाई हिर्काए, जङ्गलको एउटा चरा पनि नाच्न थाल्यो।
पढ्नुहोस् → - लोहोरी र कुशारी चेपाङ समुदायको कथा, मकवानपुर र चितवन
जङ्गलमा हुर्केका दुई भाइ उस्तै देखिन्थे, उस्तै निसाना लगाउँथे। तर आमा सीता बाबुको नाम कहिल्यै भन्दिनथिन्। अनि भाइहरूले एउटा उपाय निकाले।
पढ्नुहोस् → - सुनको मृग थामी (थाङमी) समुदायको कथा, दोलखा
राजाले यापति चुकुलाई मृत्युदण्ड सुनाइसकेका थिए। अब उनलाई बचाउन सक्ने एक जना मात्र थिइन्, उनकी पत्नी सुनारी आमा। तर उनीसँग राजालाई दिने के थियो र?
पढ्नुहोस् → - बाह्र भाइ मस्टो जुम्लाको सिन्जा उपत्यकामा सुनाइने कथा, कर्णाली र सुदूरपश्चिमका मस्टो देवताबारे
कर्णालीका हरेक गाउँमा मस्टोको थान छ। तर मस्टो आए कहाँबाट? सिन्जाका बुढापाका यसको सुरुआत वनमा बलेको एउटा अनौठो आगोबाट गर्छन्।
पढ्नुहोस् →
चलाखी र हाँसो
- सलहेस मैथिली लोकगाथा, दुसाध समुदायका देवता सलहेसको कथा, मिथिला
सलहेसको पहरामा कसैले चोरी गर्ने आँट गर्दैनथ्यो। एक रात एक चोरले जमिनमुनि कोसौँ लामो सुरुङ खनेर रानीको सुनको पलङ नै उठाएर लगे, अनि दोष सलहेसलाई लाग्यो।
पढ्नुहोस् → - तार्ङाका यति शेर्पा समुदायको कथा, खुम्बु (सोलुखुम्बु)
दिनभर रोपेको आलु रातभरमा कसैले खनिदिन्थ्यो। चोर को हो, गाउँलेलाई थाहा थियो, डाँडाबाट हेरिरहेका यतिहरू। समस्या थियो, उनीहरूलाई रोक्ने कसरी?
पढ्नुहोस् → - राक्षसका जिजुबाजे नेपाली लोककथा
भोको मान्छेले खाली घरमा पेटभरि खायो। अनि धर्ती हल्लियो, बाहिरबाट चार जना राक्षस घरतिर आउँदै थिए। भाग्ने बाटो थिएन।
पढ्नुहोस् → - गोनू झाको वरदान मैथिली लोककथा, गोनू झाका कथा, मिथिला
दुर्गा पूजाको भिडमा एउटा सानो केटाले देवीको मूर्तितिर हेरेर ठुलो स्वरले भन्यो, “तिम्रो यो रूप मलाई मन परेन।” अनि देवीले के गर्नुभयो?
पढ्नुहोस् → - गोनू झाको भैँसी मैथिली लोककथा, गोनू झाका कथा, मिथिला
गोनू झाको भैँसी राज्यभरि सबैभन्दा राम्री थिई। डाहा गर्नेहरूले राजाको कान भरे, अनि भैँसी मारियो। गोनूले मनमनै बदला लिने अठोट गरे, तर कसरी?
पढ्नुहोस् → - चोरले सिँचेको खेत मैथिली लोककथा, गोनू झाका कथा, मिथिला
एक रात गोनू झाले घरपछाडि चोरहरूको आहट पाए। उनले चोर समात्न कसैलाई बोलाएनन्। बरु श्रीमतीलाई एउटा “गोप्य” कुरा सुनाए, चोरले सुन्ने गरी।
पढ्नुहोस् → - “बाघ समातेँ!” मैथिली लोककथा, गोनू झाका कथा, मिथिला
गोनू झा हाटबाट दुईवटा गोरु किनेर फर्किँदै थिए। बाटोमा भेटिने हरेक मानिसले उही प्रश्न सोध्यो, उही क्रममा। घर पुग्नुअघि नै उनले एउटा उपाय निकाले।
पढ्नुहोस् → - ठिनीका दुई राजा तीन गाउँले थकाली समुदायको कथा, ठिनी, मुस्ताङ
सिपाहीहरूले राजालाई खबर सुनाए, “जङ्गलमा एउटा बुढो सुनको भात खाँदैछ, रातो सूर्य पनि खाँदैछ, अनि रोइरहेको छ।” राजाले केही बुझेनन्। अनि पहेलीभित्र लुकेको थियो, ठिनीको पानीको रहस्य।
पढ्नुहोस् →
साहस र रहस्य
- दीना–भद्री मुसहर समुदायको लोकगाथा, पूर्वी तराई र मिथिला
जोगिया नगरमा सबैले राजाको काम गर्थे, दीना र भद्रीबाहेक। राजाकी बहिनीले उनीहरूलाई सिध्याउने कसम खाइन्, अनि गाउँको पश्चिममा एउटा नयाँ पोखरी खनाइन्।
पढ्नुहोस् → - रोहतासगढका वीर महिला उराँव (झाँगड) समुदायको कथा, पूर्वी तराई
रोहतासगढको किल्ला कसैले लडाइँमा जित्न सकेको थिएन। शत्रुले एउटै कमजोरी भेट्टाए, ठुलो चाडको रात। तर त्यो रात किल्लामा कोही जागै थिए।
पढ्नुहोस् → - सोरठी मगर र गुरुङ समुदायको कथा, पश्चिमी पहाड
वर्षौँपछि राजाका घरमा छोरी जन्मिइन्। तर राजज्योतिषीले भविष्य हेरेर भने, “यो छोरी अशुभ छे।” अनि सुनको बाकस नदीमा बग्यो।
पढ्नुहोस् → - सिर्कुलामी गुरुङ समुदायको कथा, कास्कीको सिक्लेस र मनाङ
बाबु मरेपछि भाइले भने, “ढ्याङ्ग्रो र मन्त्र छोराको, तान र धागो छोरीको।” सिर्कुलामीले मानिनन्। दुवैबीच होड पर्यो, चक्कुको टुप्पोदेखि सियोको प्वालसम्म।
पढ्नुहोस् → - बन झाँक्री तामाङ, चेपाङ र पहाडका धेरै समुदायको कथा
जङ्गलको बिचबाट कहिलेकाहीँ टाढाको ढ्याङ्ग्रो सुनिन्छ, तर बजाउने कोही देखिँदैन। भनिन्छ, त्यो बन झाँक्री हो, जो आफ्ना चेला खोज्दै हुन्छन्।
पढ्नुहोस् → - छिछिम लामा सिन्जा उपत्यका, जुम्लाको कथा
सिन्जाका राजा जालन्धरीको दरबारमा सभामै बसेर पहाडपारिको कुरा देख्ने एक लामा थिए। राजाले उनका चमत्कार हेर्दाहेर्दै एक दिन एउटा अनौठो माग राखे।
पढ्नुहोस् →
