एक दिन मिथिलाका राजा गोनू झासँग खुब खुसी भए। “गोनू, जे चाहिन्छ माग,” उनले भने।
अरू भए सुन माग्थे होलान्, जग्गा माग्थे होलान्, तर गोनूले घरमा सबैले दुध-दही खान पाउन् भनेर एउटा भैँसी मागे। राजाले भैँसी दिलाइदिए।
राजाको गोठमा त्यो भैँसी अरू धेरै भैँसीमध्ये एउटी थिई। सबैको हेरचाह एकैसाथ हुन्थ्यो, त्यसैले ऊ पनि सामान्य देखिन्थी। तर गोनूको घरमा आएपछि उसको भाग्य नै फेरियो। गोनू आफ्नै हातले घाँस खुवाउँथे, उसको जिउ मुसार्थे, दिनभरि उसकै सेवामा लाग्थे। केही दिनमै भैँसीको जिउ भरियो, रौँ टल्कियो, अनि दुध पनि खुब दिन थाली। चाँडै गाउँभरि गोनू झाको भैँसीको चर्चा चल्न थाल्यो।
राजाको कान
चर्चा राजाको कानसम्म पनि पुग्यो, तर सिधा होइन। गोनूसँग डाहा गर्नेहरूले नुनखुर्सानी हालेर पो पुर्याए।
“महाराज, गोनू झा तपाईँसँग जल्छन्। बस नचल्ने भएकाले तपाईँलाई होच्याउने बाटो खोजिरहेका छन्।”
“कसरी?” राजाले सोधे।
“एकपटक उनको भैँसी हेर्नुहोस् त, महाराज! कति मोटीघाटी बनाएर राखेका छन्। तपाईँको गोठका कुनै भैँसी त्यसको अगाडि टिक्दैनन्। यो त खुलेआम तपाईँको अपमान हो!”
राजा रिसले चुर भए, अनि गोनूको भैँसी मार्ने आदेश दिए।
भैँसी मारियो, डाहा गर्नेहरू खुसी भए। राजाको आदेशविरुद्ध के गर्न सक्थे र? गोनू मन मारेर बसे, तर मनमनै बदला लिने अठोट गरे।
भैँसी उठाउन मानिसहरू आए। गोनूले उनीहरूलाई अलि बढी पैसा दिएर भैँसीको छाला आफूसँगै राखे।
पिपलको रुखमा
आधा रातमा गाउँ सुतेपछि गोनू उठे, अनि छाला बोकेर गाउँबाहिरको एउटा पिपलको रुखमा राखे। त्यसपछि हरेक रात उनी त्यही रुखमा चढेर बस्न थाले।
दिन बित्दै जाँदा छाला सुक्दै गयो, सुक्दै गयो, अनि औँलाले ठोक्दा पनि आवाज निस्कने गरी कडा भयो।
एक रात चोरी गरेर फर्केका चोरहरूको एउटा हुल रुखमुनि आइपुग्यो। त्यहीँ बसेर तिनीहरू चोरेको माल बाँड्न थाले।
तीमध्ये एउटा चोरलाई रतन्धो थियो, राति राम्ररी देख्दैनथ्यो। उसले साथीहरूलाई चेताउनी दियो, “हेर, ठिकसँग बाँड्नू। बेइमानी नगर्नू। बेइमानी गर्यौ भने भगवान्ले तिमीहरूमाथि बज्र खसाल्नुहुनेछ।”
तर साथीहरूले सुनेनन्। सुनका गहना र सिक्का आफूतिर सार्दै गए, चाँदी र नक्कली गहना उसतिर।
माथि हाँगामा बसेका गोनूले सबै देखिरहेका थिए। मौका यही हो भनेर उनले छाला तल खसालिदिए।
कडा, सुकेको, पूरै भैँसीको छाला खस्दा यस्तो आवाज आयो, मानौँ आकाश नै चर्कियो।
बेइमानी गरेकाले साँच्चै बज्र खस्यो भन्ठानेर चोरहरू माल जहाँको तहीँ छोडी ज्यान जोगाउन भागे। गोनूले ओर्लिएर सबै माल समेटे, अनि चुपचाप घरतिर लागे।
तराजुमा अशर्फी
घर पुगेर गोनूले छिमेकबाट तराजु मगाए।
छिमेकीकी श्रीमती छक्क परिन्। यति राति गोनू झा के जोख्दै होलान्? चाल पाउन उनले तराजुको पिँधमा अलिकति भिजेको पिठो टाँसिदिइन्।
गोनूले पिठो देखेर जानीजानी त्यसमा एउटा सुनको अशर्फी टाँसिदिए।
तराजु फर्केपछि पिँधमा टाँसिएको अशर्फी देखेर छिमेकी आश्चर्यचकित भइन्, अनि श्रीमान्लाई भनिन्। त्यसपछि त बिजुलीझैँ गाउँभरि हल्ला फैलियो: गोनू झासँग गन्नै नभ्याउने गरी पैसा आएछ, तराजुमा जोख्दै रहेछन्!
यति धेरै धन कहाँबाट आयो भनेर जान्न अब गाउँले एक-एक गर्दै गोनूको घर आउन थाले।
गोनूले हरेकलाई छुट्टाछुट्टै, बिस्तारै भने, “यो भैँसीले नै मेरो भाग्य खोलिदियो। गाउँबाहिरको त्यो पिपलमा एउटा भूत बस्छ। उसलाई भैँसीको छाला खुब मन पर्छ। एउटा छालाको एक लाख दिन्छ। मसँग त एउटै छाला थियो, एक लाख मात्र पाएँ। भोलि सयवटा छाला ल्याइदिन्छु भनेको छु। तर कसैलाई नभन्नू है! नत्र भोलि खोज्दा पनि भैँसी भेटिँदैन।”
सबैले टाउको हल्लाए। अनि गोनू आफैँले अर्कोलाई, फेरि अर्कोलाई त्यही “गोप्य कुरा” सुनाउँदै गए।
भोलिपल्ट बिहान नौ-दश बज्दासम्म गाउँमा एउटा पनि भैँसी बाँकी रहेन। जोसँग भैँसी थिएन, ऊ भैँसी खोज्दै दौडियो। लाख रुपैयाँ पाइने बेलामा कुन मूर्खले केही रुपैयाँमा भैँसी बेच्थ्यो र? राजाका भैँसी पनि चोरेर मारिए।
त्यो रात सबै गाउँले छाला बोकेर पिपलमुनि पुगे। कोही रुखमा चढे, कोही मुनि बसे, कोही जहाँ ठाउँ पाए त्यहीँ बसेर रातभरि पर्खे।
भूत आएन।
बिहान सबै छाती पिट्दै, टाउको समाउँदै घर फर्के।
राजदरबारमा
रिसले चुर भएका गाउँले राजाकहाँ उजुरी लिएर पुगे। राजाले पनि रिसाएर तुरुन्तै गोनूलाई बोलाए।
“गोनू झा, यो के बदमासी हो?” राजा गर्जिए। “सारा गाउँमा एउटा पनि भैँसी बाँकी छैन। अब केटाकेटीले दुध-दही कसरी खाने? यत्रा भैँसी मारिनुको दोषी तिमी हौ। सजाय त पाउँछौ नै।”
गोनूले नम्र स्वरमा भने, “महाराज, तपाईँ राजा हुनुहुन्छ। जे सजाय दिनुहुन्छ, स्वीकार छ। तर मलाई एउटा कुरा भनिदिनुहोस् न, मैले कसैलाई आफ्नो भैँसी मार भनेको थिएँ र?”
“त्यसो भए यस्तो भयो कसरी? सबैलाई लोभ्याउने त तिमी नै हौ!” राजा तमतमाए।
गोनू हाँसे। “महाराज, मलाई के थाहा यी सबै यति मूर्ख छन् भनेर? आफैँ सोच्नुहोस् त, भूत भन्ने कुरा हुन्छ कहीँ? अनि भूतले पैसा दिन्छ?”
उनी अलि रोकिए।
“अनि महाराज, यो पनि सोच्नुहोस्। मेरो भैँसी मारिँदा यिनीहरूमध्ये कसैले दुःख मानेको थियो? उल्टै रमाइलो मानेका थिए। मैले भूतको कुरा के गरेँ, सबै पैसाको वर्षा भइरहेझैँ बौलाए। मलाई त लाग्छ, भूत भएको भए पनि यत्रो भिड देखेर ज्यान जोगाउन भागिसक्यो होला!”
राजा पनि हाँस्न थाले।
गाउँलेहरूसँग हात मल्नुबाहेक केही उपाय रहेन। अनि गोनू? सधैँझैँ मुसुमुसु हाँस्दै घर फर्के।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- विभा रानी, गोनू झा के मुस्कराते किस्से, अरुणोदय प्रकाशन (प्रकाशन वर्ष भेटिएन), हिन्दी, “गोनू झा की भैंस”, पृ. ३–८ (माथिको पूरा कथा: राजाले दिएको भैँसी, डाहा गर्ने दरबारी, रतन्धो भएको चोर, तराजुमा पिठो र अशर्फी, पिपलको भूत, राजदरबारमा गोनूको जवाफ)। Internet Archive
- तारानन्द वियोगी, गोनू झा के किस्से, चित्र: सुभाष राय, नवताक्षर साहित्यमाला (प्रकाशन वर्ष पुस्तकमा भेटिएन), हिन्दी (जमिनदार, घाममा सुकाएको छाला, “पश्चिमतिर राम्रो दाम”, जमिनदारलाई अशर्फी)। Internet Archive
- रामदेव झा, मैथिली लोकसाहित्य: स्वरूप ओ सौन्दर्य, मिथिला रिसर्च सोसाइटी, सन् २००२, अध्याय १५ “मैथिली लोककथा-नायक: धूर्तराज गोनूझा”, पृ. १५८–१६० (“गोनूझाक महींस” लगायतका उखान)। Internet Archive
- माथिको फोटो: Farmer with Buffalo - Outside Lumbini - Nepal (13871635834).jpg, Adam Jones, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
