चेपाङ पाँडेहरू आफ्ना पुर्खाको कथा यसरी सुनाउँछन्।
रामले त्यागेपछि जङ्गलमा एक्लै छोडिएकी सीताले त्यहीँ एउटा छोरा जन्माइन्।
त्यहाँ कुटी बनाएर बस्ने एक बुढा ऋषि कथाअनुसार सीताकै बाबु थिए। छोरीलाई चिनेपछि उनले आमा र छोरा दुवैलाई आफ्नो कुटीमा ल्याए।
खाली कोक्रो
एक दिन छोरालाई कुटीको कोक्रोमै छोडेर सीता खोलामा लुगा धुन गइन्। धुँदाधुँदै कुटीतिर फर्केर हेर्दा त एउटा बाँदर उनको छोरालाई दुध खुवाइरहेको रहेछ!
सीताको मनमा डाह पस्यो। कुटी फर्केपछि उनले ऋषिलाई केही नभनी छोरालाई आफूसँगै लिएर गइन्।
केही बेरपछि ऋषि कुटी आए, तर कोक्रो खाली थियो। ऋषिलाई चिन्ता लाग्यो। “बच्चा कहाँ गयो? हरायो कि? सीताले थाहा पाइन् भने के होला?”
उनले बाहिरबाट कुशको घाँस टिपेर ल्याए, अनि त्यसबाट बच्चाको आकार बनाएर मन्त्रले प्राण भरिदिए। ठ्याक्कै पहिलेको बच्चाजस्तै देखिने त्यो घाँसको बच्चा उनले कोक्रोमा राखिदिए।
छोरा च्यापेर फर्केकी सीताले कोक्रोमा हेरिन्, त्यहाँ अर्को बच्चा पो थियो!
“यो कसको बच्चा हो, बुबा?”
ऋषिले सबै कुरा सुनाएपछि सीताले भनिन्, “दुवै मेरै हुन्।”
रामको छोराको नाम लोहोरी राखियो भने कुशबाट बनेको छोराको नाम कुशारी।
“हामी रामका छोरा!”
दुवै भाइ जङ्गलमा आमासँग मिलेर हुर्किए। अनुहार एउटै, बोली एउटै। उनीहरू आफूलाई जुम्ल्याहा ठान्थे, अरू सबैले पनि त्यही ठान्थे। सीताले कहिल्यै केही भनिनन्।
ठुला भएपछि दुवै धनुकाँड लिएर जङ्गलमा सिकार खेल्न जान थाले। दुवैको निसाना अचुक थियो।
सिकार खेल्दै गर्दा उनीहरू ठुलो स्वरले कराउँथे, “हामी रामका छोरा!” किन यसो भन्थे, आफैँलाई थाहा थिएन।
हरेक साँझ घर फर्केर उनीहरू आमालाई सोध्थे, “आमा, हाम्रा बुबा को हुन्?” तर सीता चुप लाग्थिन्।
आमाको नाडी
भाइहरूले एउटा उपाय निकाले, अनि हरेक साँझ र बिहान आमासँग भुटेको मकै माग्न थाले।
एक दिन सीताले मकै र भटमास भुटिन्। भाइहरूले भने, “आमा, भुइँमै राखिदिनुहोस् न।”
सीता खाना राख्न निहुरिँदा दुवै भाइले आमाको एक-एक नाडी कसेर समाते।
“अब भन्नुहोस्, आमा। हाम्रा बुबा को हुन्?”
अब कुनै उपाय नभएपछि सीताले सबै कुरा भनिदिइन्। लोहोरीले आफू रामको छोरा भएको थाहा पाए, कुशारीले आफू कुशको घाँसबाट बनेको थाहा पाए।
त्यति लामो समय सँगै हुर्केका दुई भाइले एकअर्कालाई हेरे। अनुहार उस्तै भए पनि उनीहरू एउटै होइनन् भन्ने अब दुवैलाई थाहा भइसकेको थियो।
चेपाङहरू भन्छन्, लोहोरीका सन्तान चेपाङ भए, अनि कुशारीका सन्तानलाई उनीहरू कुसुन्डा मान्छन्।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Diana Riboli, Tunsuriban: Shamanism in the Chepang of Southern and Central Nepal, Mandala Book Point, काठमाडौँ, सन् २०००, पृ. २८–३१ (नर्सिङ प्रजा र दमबहादुर प्रजाले सुनाएको कथा; R. C. Caughley, B. M. Dahal र C. M. Bandhu, “Notes on the Chepang Culture”, Journal of Tribhuvan University ६, सन् १९७१ बाट उद्धृत ढुङ्गाको होड; हलोको फालीको रूप; ढुङ्गाबाट बनेको कथा; कुसुन्डालाई दुश्मनीको थाहा नभएको कुरा)। PDF
- सेवा भट्टराई, “The last of the Kusunda”, Nepali Times, सन् २०२३ (डोरबहादुर बिष्टको सबै जातको फूलबारी बाट उद्धृत कथा, कुसुन्डाले कथा अस्वीकार गरेको कुरा, म्याक र गेम्येहाक नाम, कुसुन्डा भाषा र जनसङ्ख्या)। Nepali Times
- “लोपोन्मुख कुसुन्डा भाषालाई जोगाउन अभियान”, कान्तिपुर (कोसेली), सन् २०२६ (ज्ञानीमैयाको निधन, कमला कुसुन्डा र उदय आलेका भाषा कक्षा, ६२ जना)। कान्तिपुर
- माथिको फोटो: Desmostachya bipinnata kz01.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
