Skip to content

← नेपालका लोककथा

मञ्जुश्री र नागदह

नेवार बौद्धहरूको कथा, काठमाडौँ उपत्यका

चम्पादेवी डाँडाबाट देखिएको टौदह, वरिपरि खेत र घर
चम्पादेवी डाँडाबाट देखिएको टौदह। कथाअनुसार यही दहमा नागराज कर्कोटक बस्छन्, अनि चम्पादेवीमा मञ्जुश्रीले आफ्नी एक देवीलाई राखेका थिए। Photo: Shadow Ayush, CC BY-SA 4.0

धेरै धेरै पहिले जहाँ आज काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर छन्, त्यहाँ ठुलो दह थियो। चारैतिर डाँडा, बिचमा गहिरो पानी। न खेत थियो, न घर, न मान्छे। पानीमुनि नागहरू बस्थे, त्यसैले त्यसलाई नागदह भनिन्थ्यो।

कमलको फूल

कथाअनुसार एक दिन विपश्वी नामका बुद्ध टाढाको बन्धुमती सहरबाट आए। उनी दहको पश्चिमपट्टि आज नागार्जुन भनिने डाँडामा बसे। चैतको पूर्णिमाको दिन उनले दहमा कमलको बिउ छरे, अनि चेलाहरूलाई त्यहीँ छाडेर आफ्नो देश फर्के।

बिउ पानीमा डुब्यो, अनि धेरै समयपछि एक दिन पानीमाथि कमल फुल्यो। असोजको पूर्णिमाको रात त्यस कमलको बिचमा एउटा ज्योति आफैँ बल्यो। न कसैले बालेको थियो, न कसैले बनाएको, त्यसैले आफैँ प्रकट भएको त्यो ज्योतिलाई स्वयम्भू भनियो।

यो ज्योतिको खबर टाढाटाढासम्म पुगेपछि अरू बुद्धहरू पनि आए। शिखी बुद्ध डाँडामा बसेर ज्योति हेर्दै ध्यान गरे। विश्वभू बुद्धले डाँडाका रुखबाट झरेका लाख फूल ज्योतिलाई चढाए, अनि चेलाहरूलाई एउटा ठाउँ देखाएर भने, “दहको पानी एक दिन यहीँबाट बाहिर निकालिनेछ।”

तर ज्योति दहको बिचमा भएकाले सबैले डाँडाबाट हेर्न मात्र सक्थे, त्यहाँसम्म कोही पुग्न सक्दैनथ्यो।

तरबारको एक प्रहार

त्यसपछि महाचीनबाट बोधिसत्त्व मञ्जुश्री आइपुगे। भक्तपुरभन्दा पूर्वको सानो डाँडामा तीन रात बसेर उनले दहको बिचमा बलेको ज्योति हेरे।

तेस्रो रातपछि उनले मनमनै सोचे, “यति सुन्दर ज्योति छ, तर मान्छे यहाँसम्म आउनै सक्दैनन्। पानी नै निकालिदिए के होला?”

उनी दहको दक्षिणपट्टिका होचा डाँडातिर गए। साथमा आएकी दुई देवी, वरदा र मोक्षदामध्ये एउटीलाई फुल्चोकीमा, अर्कीलाई चम्पादेवीमा राखेर उनी आफू दुवैको बिचमा उभिए।

अनि उनले तरबार उठाए।

एकै प्रहारमा डाँडा चिरियो, अनि सारा दह त्यही खाडलबाट बाहिर बग्न थाल्यो। पानीसँगै माछा, जलचर र नागहरू पनि बगेर गए।

नागराजको दह

तर नागहरूका राजा कर्कोटक भने बगेनन्। घर नै सुकेकाले उनी निकै रिसाएका थिए।

मञ्जुश्रीले उनलाई सम्झाए, “तिमी नजाऊ, नागराज। तिम्रा लागि यो उपत्यकामा एउटा दह छोडिदिन्छु। त्यहीँ बस। अनि यो उपत्यकाको सबै धनसम्पत्तिको रक्षा तिमीले नै गर्नू।”

कर्कोटकले कुरा मानेर आज टौदह भनिने त्यही दहमा बस्न थाले।

पानी सुकेपछि मञ्जुश्रीले थाहा पाए, त्यो कमलको जरा टाढा गुह्येश्वरीसम्म पुगेको रहेछ। कमल फुलेको ठाउँमा उनले पद्म डाँडा बनाए, त्यही डाँडालाई आज स्वयम्भू भनिन्छ। त्यो डाँडादेखि गुह्येश्वरीसम्म उनले मञ्जुपत्तन नामको सहर बसाले। घर बसाल्न चाहने चेलालाई घर दिए, भिक्षु भएर बस्न चाहनेलाई विहार। अनि धर्माकर नामका एक जनालाई राजा बनाएपछि उनी महाचीन नै फर्के।

भनिन्छ, पछि मञ्जुश्रीका चेलाहरूले उनको सम्झनामा स्वयम्भू डाँडाको पश्चिमी टुप्पोमा बनाएको चैत्य आज पनि त्यहीँ छ।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • Daniel Wright (सम्पा.), History of Nepal, translated from the Parbatiya, Cambridge University Press, सन् १८७७, अध्याय १, पृ. ७७–७९, ९३–९६ (नागदह, विपश्वी, शिखी र विश्वभू बुद्ध, मञ्जुश्रीको आगमन, वरदा र मोक्षदा, कोटवालको डाँडा, कर्कोटक र टौदह, मञ्जुपत्तन र धर्माकर, नागार्जुनको मेला; दानासुर र विष्णुको कथा)। Internet Archive
  • Bruce McCoy Owens, The Politics of Divinity in the Kathmandu Valley: The Festival of Bunga Dya / Rato Matsyendranath, विद्यावारिधि शोधपत्र, Columbia University, सन् १९८९ (मञ्जुश्रीको तरबार, विष्णुको चक्र)। Internet Archive
  • Anne Vergati, Gods, Men and Territory: Society and Culture in Kathmandu Valley, Manohar, सन् २००२ (बौद्धका लागि मञ्जुश्री, हिन्दुका लागि विष्णुले ताल रित्याएको)। Internet Archive
  • Gianantonio Candiani, “The lake of snakes”, ECS Nepal, सन् २०१३ (रिसाएका कर्कोटक र टौदहमुनिको दरबार)। Wayback Machine
  • Robert I. Levy, Mesocosm, University of California Press, सन् १९९० (Oldfield को भनाइअनुसार काठमाडौँ मञ्जुश्रीको तरबारको आकारमा)। Internet Archive
  • Harutaka Sakai, “The Kathmandu Basin: an archive of Himalayan uplift and past monsoon climate”, Journal of Nepal Geological Society २५, सन् २००१ (कालीमाटी सतहमै देखिने र बोरिङमा भेटिने, पुरानो काठमाडौँ ताल, २५ लाख वर्ष, परागकण र जीवाश्म, पुरानो बागमती)। NepJOL
  • Pokhrel, Sinclair, Talavera र अरू, “An intermontane basin formed by damming and drainage reorganization: The Kathmandu Basin of Nepal”, GSA Bulletin, सन् २०२५, सारांश (पुरानो बागमतीमा बढी पानी र उच्च हिमालसम्मका खोला, थुनिएको र खोला खोसिएको अनुमान)। DOI
  • माथिको फोटो: Taudaha lake photographed from Champadevi, Kathmandu.jpg, Shadow Ayush, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा