राजा नरेन्द्रदेवको पालामा उपत्यकामा पानी पर्न छाड्यो।
एक वर्ष परेन, दुई वर्ष परेन, बाह्र वर्षसम्म आकाशबाट एक थोपा पनि झरेन। धानको बोक्राभित्र चामल नै थिएन, खाने कुरा सकियो।
राजा चिन्तित भए। “पानी किन परेन? कसरी पार्ने?”
कारण पत्ता लगाए तान्त्रिक बन्धुदत्तले। उनले राजालाई भने, “महाराज, पानी ल्याउने त नागहरू हुन्। अहिले ती नागहरू गोरखनाथले थुनेर राखेका छन्। उहाँ नागहरूमाथि आसन जमाएर बसिरहनुभएको छ। नाग नछुटेसम्म पानी पर्दैन।”
“गोरखनाथलाई उठाउने कसले?”
“एक जना हुनुहुन्छ, उहाँकै गुरु करुणामय। उहाँ टाढा कामरूपमा हुनुहुन्छ। उहाँलाई यहाँ ल्याउन सकियो भने गोरखनाथ गुरुको सम्मानमा उठ्नुहुन्छ, अनि नाग छुट्छन्।”
त्यसपछि राजा नरेन्द्रदेव, तान्त्रिक बन्धुदत्त र किसान ललित ज्यापु गरी तीन जना यात्रामा निस्के।
बाटोको नाग
यात्रा सुरु भएको केही बेरमै बन्धुदत्तको खुट्टा बाटोमा सुतिरहेको सर्पमाथि पर्यो।
त्यो साधारण सर्प होइन, नागहरूका राजा कर्कोटक नाग पो रहेछ! निद्राबाट ब्युँझिएको नाग रिसले फुल्दै उठ्यो, अनि बढ्दै गयो, बढ्दै गयो, तीनै जनामाथि अग्लिएर बाटो छेकेर उभियो।
तर बन्धुदत्तलाई डर लागेन, उल्टै उनी छक्क परेझैँ गरे।
“वाह! कति ठुलो! यति ठुलो हुन सक्ने त तपाईँ मात्र होला। तर साँच्चै शक्तिशाली हुनेले त सानो पनि हुन सक्छ नि। सानो भएर देखाउनुस् त!”
नागलाई आफ्नो शक्ति देखाउन मन लाग्यो, अनि ऊ खुम्चिँदै खुम्चिँदै सानो भयो।
बन्धुदत्त यही पर्खिरहेका थिए। मन्त्रको बलले नागलाई तानेर उनले कलशभित्र थुनिदिए।
“मलाई निकाल!” नाग कराउन थाल्यो।
“निकाल्छु,” बन्धुदत्तले भने। “तर हाम्रो यात्रामा तपाईँले सघाउनुपर्छ।”
नागले कसम खायो।
अघि बढ्दै जाँदा उनीहरू एउटा अनौठो खोलामा पुगे। त्यस खोलाको पानी छुने जो कोही ढुङ्गा बन्थ्यो। अब कसरी तर्ने?
कर्कोटकले आफ्नो लामो शरीर पुलजस्तै खोलामाथि तेर्स्याइदियो, अनि तीनै जना नागको पिठिउँ टेक्दै पारि पुगे। तर नागको पुच्छरको टुप्पो चाहिँ पानीमा डुबेछ, अनि ढुङ्गा बनेर झर्यो।
त्यसैले आज पनि नागको पुच्छर ठुटो हुन्छ भनिन्छ, साधारण सर्पको भने चुच्चो।
एउटा कपाल
कामरूपमा करुणामयकी आमा भूतप्रेतको राज्यकी रानी थिइन्, आफैँ पनि राक्षसी। उनका पाँच सय छोरामध्ये करुणामय सबैभन्दा कान्छा थिए, अनि कान्छो छोरालाई उनी कुनै हालतमा पठाउन तयार थिइनन्।
दयालु छोरो नेपालका मानिसको दुःख देखेर आफैँ हिँडिदिन्छ कि भन्ने डरले राति रानी छोराको कोठाको ढोकैमा तेर्सो परेर सुतिन्।
करुणामय जान चाहन्थे, तर सुतिरहेकी आमालाई नाघेर कसरी जानु? मान्छे नाघ्नु ठुलो अनादर हो।
उनले बिस्तारै एउटा एउटा गरी आमाका कपाल पन्छाएर बाटो बनाए, अनि चुपचाप निस्किए।
तर एउटा कपाल पन्छाउन छुटेछ।
आमा ब्युँझिँदा छोरो छैन, आफ्नो एउटा कपाल पनि नाघिएको रहेछ! रिसले आगो भएर उनी छोराको पछि लागिन्।
माहुरी र कलश
राक्षसी रानी पछ्याउँदै आउँदै छिन् भन्ने थाहा पाएपछि बन्धुदत्तले छिटो भाग्न करुणामयलाई माहुरी बनाएर कलशभित्र राख्ने उपाय निकाले।
“महाराज, माहुरी कलशमा पस्नासाथ तपाईँले मुख बन्द गर्नुपर्छ,” उनले राजालाई भने।
बन्धुदत्तले लामो पूजा सुरु गरे। मन्त्र चल्दै गयो, चल्दै गयो, अनि माहुरी कलशतिर आयो।
तर राजा निदाइसकेका थिए। माहुरी पसेर निस्क्यो, मौका गयो।
बन्धुदत्तले फेरि सुरुदेखि पूजा गरे, माहुरी फेरि आयो, तर राजा फेरि निदाएका थिए।
तेस्रो पटक पनि राजाको आँखा लागेको देखेर बन्धुदत्तले अरू उपाय नदेखी राजालाई खुट्टाले घच्घच्याए।
राजा झस्किए। एक तान्त्रिकले राजालाई खुट्टाले छोयो! रिसले उनको मनमा आयो, यसलाई मारिदिऊँ। तर रिस थामेर उनले ठिक बेलामा कलशको मुख बन्द गरे।
माहुरी कलशभित्र थियो।
त्यत्तिकैमा राक्षसी रानी आइपुगिन्, अनि अब छोरा छुटाउन सकिँदैन भनेर सर्त राखिन्, “मेरो छोरा नेपालको रक्षक देवता हुनेछ। अनि बाटोभरि सालका बिउ छर्दै जाओ। ती उम्रिए भने मेरो छोराले घर फर्कने बाटो चिन्नेछ।”
बन्धुदत्तले सर्त मानिदिए, तर बिउ छर्नुअघि मन्त्रले चुपचाप ती बिउ भुटिदिए। भुटेको बिउ कहिल्यै उम्रँदैन।
“भु!”
उपत्यकामा पस्दा उनीहरूसँग जुलुस नै थियो। साधारण मान्छेको आँखामा चराचुरुङ्गी र जनावर मात्र देखिन्थे, तर ती सबै देवीदेवता थिए। कलश बोक्ने चारवटा कुकुर त भैरव थिए।
एउटा ठाउँमा पुगेपछि एउटा कुकुर भुक्यो, “भु!”
त्यसबाट यही करुणामयको जन्मथलो हो, यहीँ उहाँको मन्दिर बन्नुपर्छ भन्ने अर्थ लगाइयो। त्यही ठाउँ आजको बुङ्गमती हो।
अनि जुलुस गोरखनाथ बसेको ठाउँमा पुग्दा आफ्ना गुरु आएको देखेर गोरखनाथ सम्मानमा उठे। उनी उठ्नासाथ आसनमुनि थुनिएका नागहरू फुत्त छुटेर आकाशतिर उडे।
अनि बाह्र वर्षपछि पहिलो पटक उपत्यकामा पानी दर्केर पर्यो।
नुनिलो दही
पानी त पर्यो, तर अब करुणामयको रथजात्रा कुन सहरमा हुने भन्ने अर्को झगडा सुरु भयो।
राजा नरेन्द्रदेवले भने, “म राजा हुँ। जात्रा भक्तपुरमा हुनुपर्छ।”
ललित ज्यापुले भने, “सबै काम त मैले गरेँ। जात्रा मेरो सहर ललितपुरमा हुनुपर्छ।”
बन्धुदत्तले भने, “मेरो मन्त्र नभएको भए कोही फर्कन सक्दैनथ्यो। जात्रा काठमाडौँमा हुनुपर्छ।”
कसैले हार नमानेपछि अन्त्यमा पाटनका सबैभन्दा बुढा मानिसले जे भन्छन्, त्यही हुने सल्लाह भयो।
ललित ज्यापुले यो कुरा चुपचाप पाटनका राजालाई सुनाए, अनि पाटनका राजाले ती बुढाकहाँ एक कचौरा नुन हालेको दही पठाए।
बुढा छक्क परे। “राजाले मलाई किन दही पठाए होलान्?” दही चाखेर हेर्दा नुनिलो रहेछ। अनि उनले बुझे, राजाको नुन खाएँ, अब राजाको गुन तिर्नुपर्छ।
निर्णयको दिन बुढा सातवटा काठका ओखल एकमाथि अर्को खप्ट्याएर बनाएको अग्लो थुप्रोमा चढेर घोषणा गरे, “देवता पाटनमै बस्नुहुनेछ!”
यति भन्नासाथ जमिन फाट्यो, अनि ओखलको थुप्रोसहित बुढा जमिनभित्र भासिए। बुढाले सत्य बोलेका थिएनन् भन्ने सबैले बुझे, तर निर्णय त निर्णय थियो, मान्नै पर्यो।
त्यसैले आज पनि बुङ्गद्यःको रथ पाटनमा तानिन्छ।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Bruce McCoy Owens, The Politics of Divinity in the Kathmandu Valley: The Festival of Bungadya/Rato Matsyendranath, विद्यावारिधि शोधपत्र, Columbia University, सन् १९८९, पृ. १२, ७०–७१, १४८–१५२ र १६३–१६४ (पाटन र बुङ्गमतीका दुई मन्दिर, कथाको पूरा रूप र फरक रूपहरू, कर्कोटक, ढुङ्गा बनाउने खोला, कपाल, माहुरी, नुनिलो दही, गोरखनाथको थान, इतिहासकारका भनाइ, धानखेती र मनसुन)। Internet Archive
- Daniel Wright (सम्पादक), History of Nepal, translated from the Parbatiya, Cambridge University Press, सन् १८७७, पृ. १४०–१४७ (वंशावलीको रूप: गोरखनाथको नागसाधना, बन्धुदत्त, कपोतल पर्वत, माहुरी र सुतेका राजा, भुटेका देवदारका बिउ, जनावरको रूपमा देवता, कुकुरको “भु”, सबैभन्दा बुढा मानिसको निर्णय)। Internet Archive
- Rishikesh Pandey, “Religion, Rainfall and Rice: Social-Ecological Interpretation of Festivals in Kathmandu Valley, Nepal”, QUEST: Studies on Religion & Culture in Asia ३, सन् २०१८, पृ. ११–१२ (छोटो रूप, एक महिनाको जात्रा, ६५ फिटको रथ, भोटो, मनसुनअघिको पानीको कामना)। QUEST
- माथिको फोटो: Rato Machhindranath Chariot 01, Nepal.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
