खप्तड लेकमा खापडे मस्टाको जात लागेको छ। बाजा बज्न थालेपछि धामी काम्न थाल्छन्, अनि उनमा देवता चढ्छन्।
खापडे देवता मुख आँ गरेर खुब ठुलो बाएर हिँड्छन् भनिन्छ। त्यसैले त उनको नाउँ खापडे परेको हो।
अनि अचानक धामी रुन थाल्छन्, आँसु झार्दै आफैँलाई धिक्कार्छन्, आफू नराम्रो भएको भन्छन्।
यत्रा शक्तिशाली देवता किन पो रुन्छन्? डोटीका बुढापाका यसको कथा सुनाउँछन्।
गन्यापको डाँडा
उहिले महाभारत पर्वतको एउटा डाँडामा गन्याप देवता बस्थे। गन्यापलाई गणेशकै अवतार मानिन्छ। उनी शान्त थिए, एकान्तमा आफ्नै तालमा बस्थे। तर मानिसहरू उनलाई निकै माया गर्थे। अगाध आस्थाले पूजा चढाउँथे, भक्ति गर्थे।
खापडे मस्टालाई यो सहन भएन। गन्यापको शान्त जीवन त उनको आँखामा बिझ्यो नै, मानिसले गन्यापलाई देखाएको भक्ति झन् बिझ्यो। डाहले जल्दै उनी गन्यापसँग निहुँ खोजीखोजी झगडा गर्न थाले।
खापडेका आफ्नै छाडा र उद्दण्ड गण पनि थिए। उनीहरूले ठाउँठाउँमा उत्पात मच्चाउन थाले। गन्यापको पक्षबाट धेरै सम्झाइयो, बुझाइयो।
तर सम्झाउँदा झन् उल्टो भयो। एउटापछि अर्को उत्पात सफल हुँदै गयो, अनि जति सफल भए, उति उनीहरूको मन बढ्दै गयो। अन्त्यमा उनीहरूले सबै हद नाघे। माडौँ भत्काए, गन्यापका भक्तका घरमा आगो लगाए, गाईबस्तु मारे, गाउँगाउँमा महामारी फैलाए। जताततै त्रास छायो।
देवताहरूको युद्ध
गन्यापले सकेसम्म धैर्य गरे, तर अब त उनका भक्त नै सुरक्षित थिएनन्।
अन्त्यमा गन्यापले वरपरका देवताहरूलाई बोलाए। गङ्गाको किनारका भूमिराज आए, पर्वतका चौहत्ती मल्ल आए, कहिल्यै नहारेका लाटो आए। मसानी आए, कौछ्या आए, गौँडीवाग, तेडी र कटारीमल्ल आए, पञ्चदेवता पनि आए।
“अब यो अत्याचार रोक्नुपर्छ,” गन्यापले आज्ञा दिए।
युद्ध सुरु भयो। गन्यापका पक्षका देवताहरूले विषमा चोपेका वाण हान्दा खापडेको दल एकएक गरी ढल्दै सखाप भयो।
एक्लै बाँचेका खापडे भाग्दै खप्तड पुगे, अनि त्यहीँ बसे।
गन्यापको डाँडामा फेरि शान्ति छायो। गन्याप र उनका भक्तले सुखको सास फेरे।
आज पनि
अरू मस्टाहरूले पनि गन्यापकै साथ दिए, अनि खापडेलाई उनले गरेको अपराधका कारण मस्टाहरूको भाइचाराबाट अलग गरियो।
पछि खप्तडमा बसेका खापडेले आफ्नो गल्ती बुझे। गन्यापजस्ता पूज्य देवताको अनादर गरेँ, उनीसँग युद्धसमेत गरेँ भन्ने पछुतोले उनलाई कहिल्यै छाडेन।
त्यसैले आज पनि खापडेका धामीमा देवता चढ्नेबित्तिकै उनी रुन्छन्, अनि आफूलाई नराम्रो भन्छन्।
तर खापडे कमजोर भने होइनन्। उनको ठुलो जातमा भक्तहरूले धेरै घोडा चढाउँछन्। धामी तीमध्ये एउटा घोडामा चढेर खप्तडको गहिरो दहमा एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म जमिनमा हिँडेझैँ तीन-चार पटक वारपार गर्छन्। यो खापडेको शक्तिको परीक्षा हो भनिन्छ। त्यही दहमा उनी घुम्ने भएकाले त्यसलाई खापड दह भनियो, अनि खापड दहको तड, अर्थात् फराकिलो पाटन भएकाले त्यो ठाउँ खप्तड कहलायो।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- जयराज पन्त, मस्टापरम्परा र त्यसका गीतहरू, वाङ्मय प्रकाशन तथा अनुसन्धान केन्द्र, काठमाडौँ, वि.सं. २०६४, खण्ड १.४.७.५, १.५, १.७.६, १.९.२ र १.१२.१.४, पृ. ३२–३३ र ७० (गन्यापसँगको झगडा, युद्ध, धामी रुनु, मस्टाबाट अलग गरिनु, भोलाउलो, खापडे नाउँ, दहमा घोडा, जातका तिथि, कुलरक्षक)। Internet Archive
- देवकान्त पन्त, डोटेली लोक साहित्य: एक अध्ययन, नेपाल र एसियाली अध्ययन संस्थान, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, काठमाडौँ, वि.सं. २०३२, गन्याप सिद्धपीठको खण्ड, पृ. १५८–१६० (ढुङ्गाको गोला र ओडार, चुहिने आँसु, मसानी र अरू देवता, गन्यापको जात, विद्वान्को अनुमान)। Internet Archive
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, मेरो नेपाली, कक्षा ३, “आहा! कति राम्रो खप्तड” (खप्तड डोटीमा, राष्ट्रिय निकुञ्ज, खप्तड ताल, खपार मस्टोको मन्दिर, खप्तड मेला र देउडा)।
- माथिको फोटो: Khaptad Lake - Khaptad National Park, Nepal.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
