सुरुमा केही थिएन। न आकाश, न धरती।
याक्थुङ लिम्बूहरूको मुन्धुमअनुसार सृष्टिकर्ता तागेरा निङ्वाफु माङले आफ्नो इच्छाशक्तिले आकाश बनाइन्। आकाश सुन्दर देखियोस् भनेर घाम, जून र तारा बनाइन्, अनि त्यसपछि धरती।
तर धरती काँचो थियो, त्यहाँ केही उम्रिन नसक्ने माटो र ढुङ्गा मात्र थिए।
त्यसैले तागेरा निङ्वाफु माङ आफैँ गँड्यौलो बनिन्। उनी माटो खन्दै गइन्, खुकुलो माटो र ढुङ्गालाई बाँध्दै गइन्। अनि आफ्नो इच्छाशक्तिले पोरोक्मी याम्फामी नामका एक जना सहयोगी जन्माइन्।
“धरतीलाई सुन्दर बनाऊ,” उनले पोरोक्मीलाई भनिन्।
उम्रिन नसकेका बिउ
पोरोक्मीले बिउ जोगाएर राख्नेहरूकहाँ पुगेर दुबो र पवित्र बुट्यानका बिउ ल्याए, अनि धरतीभरि रोपेर पर्खिन थाले। तर बिउ उम्रिएनन्।
धरतीमा वर्षौँदेखि खडेरी परेको थियो, आकाशबाट एक थोपा पानी परेको थिएन, अनि सुक्खा माटोमा बिउ त्यसै थिचिएर बसे।
तागेरा निङ्वाफु माङले आकाशतिर ढुङ्गा हान्ने आदेश दिइन्। तर आकाशसम्म पुग्ने ढुङ्गा कहाँ पाउनु? पोरोक्मी ठुलो, बलियो चट्टान खोज्न निस्किए।
साना मानिसहरू
खोज्दाखोज्दै पोरोक्मी इवा हाडा पुगे। त्यति बेला त्यहाँ ठुलाठुला बाँसघारी थिए, अनि त्यो ठाउँलाई फक्सेरा तिगेन्जोङ भनिन्थ्यो।
बाँसघारीबीच कोही खेलिरहेका थिए। ती त ढुङ्गा र माटोबाट जन्मेका मानिस, लुङबोङ्बा खाम्बोङ्बा पो रहेछन्! मुन्धुमले उनीहरूलाई यसरी सम्झन्छ: च्याउमुनि ओत लाग्ने, उनिउँमा चढ्ने, अनि बाख्राको बिस्टामाथि भारी बिसाउने।
उनीहरू छेलो हानेर खेल्दै थिए, अनि ढुङ्गा जहाँ खस्थ्यो, त्यहाँ सिमाना कोर्थे। पोरोक्मीले उनीहरूसँग ढुङ्गा मागे।
“ढुङ्गा दिन्छौँ,” उनीहरूले भने। “तर एउटा सर्त छ है। यो हामीले कोरेको सिमानाभन्दा पर पुग्नुपर्छ। पुगेन भने तिमी मर्छौ।”
पोरोक्मीले सर्त मानेर ढुङ्गा हातमा लिए।
आकाशमा ढुङ्गा
इवा हाडाको डाँडामा उभिएर पोरोक्मीले ढुङ्गा कुममाथि उचालेर पूरा शक्तिले हुर्याए। ढुङ्गा लुङबोङ्बा खाम्बोङ्बाको सिमाना नाघेर माथि, झन् माथि पुग्यो, अनि आकाशलोकमा गएर ठोक्कियो।
त्यहाँबाट फर्केर त्यो ढुङ्गा फक्ताङलुङ हिमालको काँधमा खसेपछि साखोङलुङमा पानीको मुहान फुट्यो।
पानी बग्न थालेपछि सुक्खा माटो भिज्यो, अनि वर्षौँदेखि थिचिएर बसेका बिउ एकएक गरी टुसाउन थाले। दुबो पलायो, बुट्यान उम्रिए, बिरुवा हुर्किए।
धरती हरियो हुन थाल्यो।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- अर्जुनबाबु माबुहाङ, “Misconceptions Sparked by ‘The Cleaved Kingdom’”, Khabarhub (अङ्ग्रेजी), सन् २०२५ (मुन्धुमका साना मानिस च्याउमुनि ओत लाग्ने र उनिउँमा चढ्ने, खडेरी, इवा हाडाको फक्सेरा तिगेन्जोङ र बाँसघारी, लुङबोङ्बा खाम्बोङ्बासँगको बाजी, फक्ताङलुङको काँध, साखोङलुङको मुहान, इवा हाडाको थान र भेटिएका वस्तु, फक्ताङलुङ = कुम्भकर्ण)। Khabarhub
- अर्जुनबाबु माबुहाङ, “Yakthung Limbu’s Mundhum and attainment of Cho?lung”, Khabarhub (अङ्ग्रेजी), सन् २०२५ (लुङबोङ्बा खाम्बोङ्बा च्याउमुनि ओत लाग्ने र बाख्राको बिस्टामाथि भारी बिसाउने पहिलेका बासिन्दा; फक्सेरा तिगेन्जोङका मानिससँगको बाजी, ढुङ्गा फक्ताङलुङको काँधमा लागेपछि साखोङलुङमा पानी परेको)। Khabarhub
- वेदप्रकाश कन्दङ्वा, “Creators’ Creation of the Universe: An Ecological Implication in Chait Mundhum”, Drishtikon १४(१), सन् २०२४, पृ. १३ देखि (बैरागी काइँलाको चैत मुन्धुमअनुसार सृष्टिको क्रम, गँड्यौलो बनेकी सृष्टिकर्ता, दुबोका बिउ, खडेरी, ढुङ्गा र वर्षा, मानिस बनाएको कथा)। NepJOL
- तिलविक्रम नेम्बाङ, “तागेरा निङ्वाॽफु माङ”, Sirjana (ब्लग), डिसेम्बर सन् २०१४ (सृष्टिकर्ताको नाम लिम्बू लेखकले नेपालीमा लेखेको रूप र त्यसको अर्थ)। Sirjana
- माथिको फोटो: Jannu west-face.jpg, Danielvandermaas, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो। मुन्धुम लिम्बू समुदायको पवित्र परम्परा हो। यहाँ त्यसको कथा मात्र सम्मानसाथ सुनाइएको हो।
