Skip to content

← नेपालका लोककथा

बाह्र भाइ मस्टो

जुम्लाको सिन्जा उपत्यकामा सुनाइने कथा, कर्णाली र सुदूरपश्चिमका मस्टो देवताबारे

देवदारका रुखमुनि ढुङ्गा र काठले बनेको मस्टोको थान, अगाडि काठका लिङ्गाको थुप्रो र वरिपरि भक्तजन
जुम्लाको तातोपानीमा बाबिरो मस्टोको थान, जुम्लाका ठुला मस्टो थानमध्ये एक। अगाडि काठका लामा लिङ्गा ठड्याइएका छन्। Photo: Harisha22, CC BY-SA 4.0

कर्णालीको जुनसुकै गाउँमा पुग्नुहोस्, कतै न कतै मस्टोको थान भेटिन्छ। कुनै घरको कुलदेवता मस्टो, कुनै गाउँको रक्षक मस्टो। “बाह्र भाइ मस्टा, नौ बहिनी भुवानी” भन्ने आहान त्यहाँ सबैको मुखमा हुन्छ।

तर यी बाह्र भाइ आए कहाँबाट? जुम्लाको सिन्जामा बुढापाका यसरी सुनाउँछन्।

उहिले उहिले कुनै एउटा वनमा आगो बलिरहेको थियो। त्यो साधारण आगो थिएन, कुनै ऋषिको, कसैका अनुसार स्वयं शिवजीको तेजबाट दन्केको थियो।

त्यही बेला त्यता आइपुगेका दुई अप्सरा आगो देखेर यसो छेउमा बसी ताप्न थाले। कसले बालेको आगो हो, उनीहरूलाई के थाहा?

त्यही आगो तापेर दुवै अप्सरा गर्भवती भए।

समय पुगेपछि दुवैले बाह्र बाह्र जना छोरा जन्माए। जेठी अप्सराका छोराका मुखमा दाह्रा भएकाले उनीहरू दाढे मस्टा कहलाए, कान्छीका छोराका दाह्रा नभएकाले कुदाढे मस्टा कहलाए।

एकै ठाउँमा चौबिस भाइ! ठुला भएपछि सबै भाइ मिलेर शिवजीकहाँ पुगे।

“हामीलाई पनि हाम्रो अंश दिनुहोस्,” उनीहरूले मागे। “हामी कहाँ बस्ने, के गर्ने?”

शिवजीले भाग लगाइदिए, “तिमीहरू तल मर्त्यलोकमा जाओ। त्यहाँका मानिसको प्रतिपाल गर, अनि उनीहरूका मालिक भएर बस।”

भाइहरू तल झरे। दाह्रा भएका बाह्र भाइ देवता भए। मानिसले उनीहरूलाई मान्न र पूजा चढाउन थाले, अनि आज पनि उनीहरू गाउँगाउँमा पुजिन्छन्।

अनि दाह्रा नभएका बाह्र भाइ? उनीहरू भूतप्रेत भए। रातमा छाया बनेर मानिसलाई लाग्ने, बाटोमा तर्साउने उनै हुन् भनिन्छ।

यो कथा सुनाउने सिन्जाका पण्डितका अनुसार मानिसले मानेका हुनाले नै उनको नाउँ मस्टो रह्यो। सिन्जाली बोलीमा मान्छेलाई मन्छ, मन्ट वा मन्ठा भनिन्छ, अनि यो मान्छेको संसारलाई मन्टालोक। मन्टले मान्ने देवता, मस्टो।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • सत्यमोहन जोशी, “नेपाली भाषाको पृष्ठिकामा मस्टोका आलनहरू”, जीवनचन्द्र कोइराला र हरि मञ्जुश्री (सम्पा.), नेपालमा मस्टो परम्परा, हिमालय सेन्टर फर एसियन स्टडिज (हिकास), काठमाडौँ विश्वविद्यालय, वि.सं. २०७९, पृ. २०–२३ (पं. अनन्तराम पाध्याले सुनाएको सिन्जाको कथा, दाढे र कुदाढे, नाउँको अर्थ, “बाह्र भाइ मस्टा, नौ बहिनी भुवानी”, बाह्र भाइका नाउँ)। Internet Archive
  • जयराज पन्त, मस्टापरम्परा र त्यसका गीतहरू, वाङ्मय प्रकाशन तथा अनुसन्धान केन्द्र, काठमाडौँ, वि.सं. २०६४, खण्ड १.४.१ र १.५.२–१.५.३ (डोटीमा सुनाइने रूप, मस्टो र दुर्गा भवानी दाजुबहिनी, अरू उत्पत्ति कथा)। Internet Archive
  • रत्नाकर देवकोटा, “कुलदेवताका रूपमा पुजिने मस्टो र यसका विविध पक्ष”, उही पुस्तक, पृ. १७०–१७३ (राक्षसबाट भवानीको रक्षा, बझाङको ढँडारमा जमिनबाट निस्केका बाह्र भाइ)। Internet Archive
  • माधवप्रसाद पोखरेल, “मस्टो हाम्रो कुलदेवता”, उही पुस्तक, पृ. २२२ (लामिछानेलाई उद्धृत गर्दै, मानसरोवरमा नुहाउन आएका अप्सराको रूप)। Internet Archive
  • माथिको फोटो: Babira.jpg, Harisha22, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा