भनिन्छ, सिम्रौनगढ एकै रातमा बनेको थियो।
वंशावलीअनुसार तराईको घना जङ्गलबिच राजाले आफ्नी कुलदेवी तुलजा भवानी, अर्थात् तलेजुका लागि मन्दिर बनाउन चाहन्थे। त्यो काम लङ्काबाट आएका मायाबीज नामका एक राक्षस कारिगरले लिए। एकै रातमा पाँचतले मन्दिर ठड्याएर उनले देवदेवीका मूर्ति, सफा पानीका इनार, रातो कमल फुलेका पोखरी, चराचुरुङ्गी गाउने बगैँचा, सबै बनाए। अनि न जनावर छिर्न सकोस्, न शत्रु, यस्तो अग्लो र मोटो पर्खाल सहरको वरिपरि लगाउन थाले।
तर काम सकिनुअघि नै भाले बास्यो।
उज्यालो हुन लागेपछि राक्षसले काम छोड्नुपर्यो, पर्खालको एउटा भाग अधुरै रह्यो। त्यो सानो खाली ठाउँको कसैले खासै वास्ता गरेनन्, तर पछि त्यही ठाउँ सिम्रौनगढको काल बन्यो।
पर्खालको खाली ठाउँ
पुस्तौँसम्म सिम्रौनगढका राजाले तलेजुको विधिपूर्वक पूजा गरे। सहर समृद्ध हुँदै मिथिलाको राजधानी बन्यो।
अनि राजा हरिसिंहदेवको पालो आयो।
उनको समयमा दिल्लीका सुल्तान गयासुद्दीन तुगलकको विशाल सेना सिम्रौनगढतिर आयो। सहरका पर्खाल अग्ला पनि थिए, बलिया पनि। तर वंशावली भन्छ, राक्षसले पर्खाल अधुरै छाडेको त्यही ठाउँ शत्रुले भेट्टाए, अनि सेना त्यहीँबाट सहरभित्र पस्यो।
त्यसबेला देवी तलेजुले राजालाई आदेश दिइन्, “नेपालतिर जाऊ।”
हरिसिंहदेवले दरबार छोडे, सहर छोडे, तर कुलदेवीलाई छोडेनन्। तलेजुको पवित्र यन्त्र साथमा लिएर उनी आफ्ना मन्त्री, परिवार र सेवकहरूसँग उत्तरको जङ्गलतिर लागे।
मधुवनको रात
जङ्गलको यात्रा लामो थियो। वंशावलीअनुसार एक दिन उनीहरू मधुवन भन्ने जङ्गलमा पुगे, तर त्यहाँ खाने कुरा केही भेटिएन। सबै भोकले मर्नै लागेपछि राजाले देवीसँग गुहार मागे।
त्यो रात देवीले सपनामा भनिन्, “भोलि बिहान सबैभन्दा पहिले जे भेटिन्छ, त्यही खाऊ।”
बिहान उठ्दा राजाले एउटा जङ्गली राँगो देखे। देवीको आज्ञाअनुसार त्यो राँगो पहिले देवीलाई चढाइयो, अनि सबैले देवीको प्रसाद ठानेर खाए। भोक मेटिएपछि यात्रा फेरि सुरु भयो।
भनिन्छ, त्यसअघि तलेजुलाई राँगो चढाइँदैनथ्यो। आज भक्तपुरमा मोहनी (दसैँ) मा तलेजुलाई चढाइने राँगोको चलन त्यही दिनदेखि सुरु भएको हो।
माटोले भरिएको खाल्डो
तर देवीलाई कहाँ राख्ने? देवीले राजालाई एउटा उपाय बताएकी थिइन्:
“जमिनमा एउटा खाल्डो खन। त्यसबाट निकालेको माटो फेरि त्यही खाल्डोमा भर। माटोले खाल्डो ठ्याक्कै सतहसम्म भरियो भने, न कम न बढी, त्यही मेरो ठाउँ हो।”
उपत्यका पस्नुअघि नै बाटोमा पर्ने पनौतीको दुमङ्गल टोलमा राजाले पहिलो खाल्डो खने। माटो फर्काउँदा खाल्डो पूरा भरिएन। त्यहाँ पनि उनले देवीको एउटा मन्दिर त बनाए, तर त्यो देवीको मूल ठाउँ थिएन।
त्यसपछि भक्तपुर आइपुगेर राजाले सहरको उत्तरपूर्वमा, दत्तात्रेय मन्दिरको क्षेत्रमा खने। यसपटक माटो खाल्डोभन्दा बढी भएर बाहिर पोखियो।
अनि एउटा बगैँचामा खने, फेरि पनि माटो पोखियो। पूर्वी भक्तपुरको क्वाछेँ टोलमा खन्दा त्यो ठाउँ पनि ठिक भएन।
अन्तमा उनी अहिलेको लायकु क्षेत्रमा, एक अग्निहोत्री ब्राह्मणको घर भएको ठाउँमा पुगे। खाल्डो खनियो, माटो निकालियो, अनि फेरि माटो फर्काइयो।
यसपालि माटो ठ्याक्कै सतहसम्म पुग्यो, न एक मुठी कम, न एक मुठी बढी।
“यही हो देवीको ठाउँ,” राजाले भने। त्यहीँ उनले देवी तलेजुको स्थापना गरे, अनि त्यो चोकको नाम मूल चोक राखे।
खरानीका डाँडा
भक्तपुरमा आएकी तलेजुको शक्तिको खबर टाढाटाढासम्म फैलियो। वंशावलीअनुसार उत्तरको भोटबाट एउटा ठुलो सेना देवीलाई उठाएर लैजान भनेर आयो।
तर सम्पुसी भन्ने खोलासम्म आइपुग्दा सेनाले भक्तपुर देखेन, भक्तपुरको ठाउँमा डरलाग्दो आगोको राँको पो दन्किरहेको रहेछ!
सिपाहीहरूलाई डर लाग्यो। हरेकले एक मुठी माटो र खरानी त्यहीँ फ्याँके, अनि सबै आफ्नो देश फर्किए।
भनिन्छ, त्यही माटो र खरानीको थुप्रोबाट दन्दम्पा भनिने दुई-तीनवटा साना डाँडा बने।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Robert I. Levy, Mesocosm: Hinduism and the Organization of a Traditional Newar City in Nepal, University of California Press, सन् १९९०, अध्याय ३ र ८ (भक्तपुरका एक ब्राह्मण कथावाचकले लेखेको लामो कथाको सार: रावण र रामदेखि नान्यदेवसम्मको कथा, सिम्रौनगढ, जङ्गलमा राँगो, पनौतीदेखि लायकुसम्म माटोको परीक्षा, मूल चोक; गोपालराजवंशावली र स्लसरको भनाइ)। Internet Archive
- Daniel Wright (सम्पादक), History of Nepal, पर्वतीया वंशावलीबाट मुन्सी शिवशंकर सिंह र पण्डित श्री गुणानन्दको अनुवाद, Cambridge University Press, सन् १८७७, पृ. १७४–१७८ (मायाबीजले एकै रातमा बनाएको मन्दिर र अधुरो पर्खाल, देवीको आदेश, नेपाल संवत् ४४४, मधुवनको भोक र जङ्गली भैँसी, भक्तपुरमा मूल चोक, भोटको सेना र दन्दम्पा)। Internet Archive
- भास्कर कोइराला, “Bhaktapur’s Mithila influence”, Nepali Times अंक ६६५, सन् २०१३ (सुनढोकामाथिको तलेजुको मूर्ति, मूल चोक, मैथिल ब्राह्मण परिवार, मल्ल दरबारमा मैथिली)। Nepali Times
- रवि एम. सिंह, “The buried kingdom of Simraungadh”, Onlinekhabar English, सन् २०१९ (कर्णाट वंश, सन् १३२४–२५ को आक्रमण, सिन्धुलीको तीनपाटनमा राजाको मृत्यु, आजको सिम्रौनगढ, कङ्काली मन्दिर र रानीवास)। Onlinekhabar
- माथिको फोटो: Golden gate – Bhaktapur – 01.jpg, Maesi64, Wikimedia Commons, CC0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो। तलेजु आज पनि पुजिने देवी हुन्। यो कथा सम्मानसाथ सुनाइएको हो।
