Skip to content

← नेपालका लोककथा

भैरवको टाउको

भक्तपुरको नेवार कथा, बिस्का जात्रासँग जोडिएको

भक्तपुरको टौमढी चोकमा तीन तले छाना भएको भैरवनाथको मन्दिर
टौमढीको भैरवनाथ मन्दिर, जहाँ भैरवको टाउको राखिएको भनिन्छ। Photo: Gerd Eichmann, CC BY-SA 4.0

भक्तपुरमा बिस्का जात्राको रौनक थियो। सहरभरि बाजा बजिरहेका थिए, टोलटोलमा मानिसको भिड थियो। त्यति बेला यो जात्रा देवी भद्रकालीको मात्र थियो।

यो जात्राको चर्चा टाढाटाढा, काशीसम्मै पुगेको थियो।

काशीमा भैरवहरूका पनि मूल भैरव, काशी भैरवनाथको बास थियो। भक्तपुरमा उनलाई काशी विश्वनाथ पनि भनिन्छ। उनलाई पनि भक्तपुरको जात्रा हेर्ने रहर लाग्यो।

तर देवता भनेर चिनिएर आए भने त जात्रा हेर्न कहाँ पाइन्थ्यो! उनी साधारण मान्छेको भेषमा भक्तपुर आइपुगे, अनि भिडमा मिसिएर अरूजस्तै उभिँदै जात्रा हेर्न थाले। कसैले चिनेन।

एक जोडी आँखा

तर भिडमा भक्तपुरकै एक जना तान्त्रिक पनि थिए। उनका आँखा अरूका भन्दा फरक थिए। मान्छेको भिडमा उनले देखेको एउटा अनुहार त मान्छेको होइन रहेछ!

“यी त भैरव हुन्!”

अब तान्त्रिकको मनमा एउटै कुरा खेल्न थाल्यो, यस्ता देवता भक्तपुर आएकै छन् भने उनलाई यहीँ राख्नुपर्छ, कुनै हालतमा जान दिनुहुँदैन।

तान्त्रिकले देवतालाई पनि बाँध्न सक्ने शक्तिशाली मन्त्र जप्न थाले।

मन्त्रको डोरी कसिँदै आएको थाहा पाएर भैरवले भाग्ने बाटो खोजे, तर बाटो एउटै थियो, जमिनमुनि। अनि उनी जमिनभित्र भासिन थाले।

पहिले खुट्टा गए, अनि घुँडा, अनि कम्मर। तान्त्रिकको मन्त्र रोकिएन, भैरव भासिँदै गए। छाती गयो, काँध गयो...

“कम्तीमा टाउको”

त्यही बेला देवी भद्रकालीले भैरवलाई चिनिन्।

“उहाँ त मेरा पति हुनुहुन्छ!” उनले भनिन्। “उहाँलाई यहीँ राख्नुपर्छ। अरू केही नभए पनि कम्तीमा टाउको काटेर राख!”

अब जमिनमाथि भैरवको टाउको मात्र बाँकी थियो। तान्त्रिकले हँसिया उठाएर एकै झट्कामा टाउको काटे।

जमिनभित्रै हराएको भैरवको शरीर काशी फर्कियो, टाउको भने भक्तपुरमै रह्यो।

भक्तपुरमा रमाइलो छायो, अनि टाउकोलाई टौमढीको भैरव मन्दिरमा लगेर ठुलो उत्सवका साथ राखियो। भनिन्छ, बाटोमा जहाँजहाँ रगतका थोपा खसे, त्यहाँत्यहाँ ठुला ढुङ्गा गाडिए, अनि ती ढुङ्गा पुजिन थाले।

त्यस वर्षदेखि बिस्का जात्रा भद्रकालीको मात्र रहेन। भैरवको पनि रथ बन्यो, भद्रकालीको पनि। अनि भद्रकाली र भैरवको भेटको सम्झनामा भक्तपुरका सबै टोलका मन्दिरले आआफ्ना देवीदेवताको जात्रा गर्न थाले।

अनि काशीमा? भनिन्छ, त्यहाँ आज पनि टाउको नभएका भैरवको मूर्ति छ भने भक्तपुरमा शरीर नभएको टाउको। एउटै देवता, दुई सहरमा आधाआधा।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • Robert I. Levy, Mesocosm: Hinduism and the Organization of a Traditional Newar City in Nepal, University of California Press, सन् १९९०, अध्याय १४, पृ. ४८०, र आकाश भैरवको मन्दिरको वर्णन (भद्रकाली जात्रा हेर्न आएका काशी भैरवनाथ, जमिनमा भासिएको, भद्रकालीको वचन, काशी फर्किएको शरीर, सबै टोलका जात्रा, टाउको मात्र भएको मूर्ति)। Internet Archive
  • Desmond Doig, “A decapitated god and an insatiable princess”, In the Kingdom of the Gods (HarperCollins, सन् १९९९) बाट, Nepali Times, सन् २००१ (भेष बदलेर आएका भैरव, तान्त्रिकको मन्त्र, रगत खसेका ठाउँका ढुङ्गा, भूपतीन्द्र मल्ल, सन् १९३४ को भुइँचालो)। Nepali Times
  • सुन्दर शिल्पकार, “भक्तपुरकै जीवन्त सम्पदा बिस्काः जात्रा”, कान्तिपुर (कोसेली), सन् २०२५ (अनन्त धौभडेलका अनुसार सुरुमा नकिंजु अजिमा अर्थात् भद्रकालीको मात्र जात्रा, हँसियाले काटिएको टाउको, भैरवका लागि मन्दिर र रथ, पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठका अभिलेख)। कान्तिपुर
  • भक्तपुर पर्यटन विकास समिति, Bhaktapur: A Guide Book, सम्पादक रामसुन्दर भेले, सन् २००७, टौमढी (टाउको मात्र भएको मूर्ति, काशी विश्वनाथ मन्दिर, एक तलाको पुरानो मन्दिर, रथमा घुमाइने मूर्ति)। Internet Archive
  • माथिको फोटो: Bhaktapur-Bhairava Mandir am Taumadhi Tole-02-2007-gje.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा