Skip to content

← नेपालका लोककथा

मनकामना

मगर समुदाय र गोरखाको कथा, गोरखा

गोरखाको मनकामना मन्दिर, दुई तले छाना र अगाडि दर्शन गर्न आएका भक्तजन
गोरखाको मनकामना मन्दिर, सन् २०२१। Photo: Rajesh Dhungana, CC BY-SA 4.0

धेरै पहिले गोरखामा राजा राम शाहको राज थियो।

उनकी रानीलाई दरबारका सबैले साधारण रानीभन्दा बढी आदर गर्थे, तर किन भन्ने कसैलाई ठ्याक्कै थाहा थिएन।

एक पटक लमजुङको ठुलो सेनासँग लड्नुपर्ने भएपछि गोरखाली सिपाहीहरूलाई डर लाग्यो। रानीले उनीहरूलाई भनिन्, “नडराओ। तिम्रो धर्मले तिमीलाई जोगाउनेछ।”

त्यो लडाइँमा देवी र गुरु गोरखनाथ आफैँ गोरखाली सेनाको अगाडि हिँडेका थिए भनिन्छ। सिपाहीहरूलाई शत्रुका हतियार लागे, तर कसैलाई घाउ लागेन। लडाइँ जितेर फर्केपछि मानिसहरूले रानीलाई देवीसरह भेटी चढाए।

रानीका लखन थापा नाम गरेका एक जना विश्वासी सेवक थिए। काफ्याकका मगर लखन थापा गुरु गोरखनाथका चेला थिए, अनि गुरुको साथमा साधना गरेर सिद्ध भएका थिए। उनी एकै समयमा दुई ठाउँमा देखिन सक्थे रे। राजा केही महिना तपस्या गर्न दरबार छोडेर जाँदा राज्य लखन थापाले नै सम्हालेका थिए।

सिंहमा चढेकी रानी

एक दिन लखन थापाले दरबारको चोकमा अचम्मको दृश्य देखे। रानी चोकमा एक्लै थिइनन्, उनको वरिपरि देवदेवीको टोली थियो, अनि उनी त सिंहमा चढेकी थिइन्!

लखन थापा चुपचाप पछि लागे। रानी बेनीसम्म पुगिन्। त्यहाँ गुरु गोरखनाथ र अरू देवताहरूको भेला चलिरहेको रहेछ।

त्यहीँ रानीले लखन थापालाई आफ्नो रहस्य खोलिन्।

“म मनकामना देवी हुँ,” उनले भनिन्। “तिमी र तिम्रा सन्तानले सधैँ मेरो पूजा गर्नू।”

लखन थापाले यो रहस्य आफ्नै मनमा राखे।

भौमाष्टमीको रात

एक दिन राजाले लखन थापालाई सोधे, “तिमीसँग त ठुलो शक्ति छ। मलाई नेपालमा राज गर्ने वरदान दिलाइदिन सक्छौ?”

लखन थापाले भने, “महाराज, त्यो राज तपाईँका लागि होइन, तपाईँका सन्तानका लागि हो। तर यो कुरा मसँग किन माग्नुहुन्छ? आफ्नै रानीसँग माग्नुस्। उहाँ त देवीकी अवतार हुनुहुन्छ।”

राजा अलमलमा परे। आफ्नै रानी देवी? उनलाई पत्याउनै गाह्रो भयो।

“पत्याउनुहुन्न भने एउटा कुरा गर्नुस्,” लखन थापाले भने। “केही खास रात मध्यरातमा रानीको शरीर छोएर हेर्नुस्। उहाँको शरीर चिसो हुन्छ। अनि भौमाष्टमीको रात नसुती जाग्राम बस्नुस्।”

राजाले त्यसै गरे। भौमाष्टमीको रात उनी आँखा नझिम्काई बसे, अनि राति अबेर आफ्नी रानीलाई देखे, तर रानीको रूपमा होइन, देवीको रूपमा। उनका साथमा लखन थापा र गुरु गोरखनाथ थिए।

त्यही रात देवीले राजालाई वचन दिइन्, “तिम्रा सन्तानमध्ये एक जनाले नेपालमा राज गर्नेछ।”

हलोले छोएको ढुङ्गा

रहस्य खुलेको केही समयपछि राजाको मृत्यु भयो, अनि शोकले भारी भएका लखन थापालाई रानीले अन्तिम पटक बोलाइन्।

“दुःख नमान,” रानीले भनिन्। “म देवीको रूपमा फेरि आउनेछु। त्यतिबेला मेरो पहिलो भक्त र मेरो रखवाला तिमी नै हुनेछौ।”

त्यसपछि राजाको साथ नछोडी रानी पनि राजासँगै चितामा चढिन्।

समय बित्दै गयो। एक दिन काफ्याकको डाँडामा एक जना गुरुङ किसान कान्लो बनाउँदै हलो जोतिरहेका थिए। एक्कासि उनको हलो कुनै कडा चिजमा ठोकियो। उनले माटो पन्छाएर हेरे, कालो ढुङ्गा रहेछ।

किसानले ढुङ्गा निकालेपछि हलोले चिरेको धर्साबाट रगत र दुध बग्न थाल्यो।

डाँडाभरि फैलिएको यो खबर सुन्नेबित्तिकै लखन थापाले बुझे, रानीले दिएको वचन पूरा भएको रहेछ।

लखन थापा र गाउँका केही मानिस मिलेर त्यही ढुङ्गामाथि सानो मन्दिर बनाए। त्यस दिनदेखि मानिसहरू त्यहाँ आएर मनकामना देवीसँग आफ्नो मनको कामना पूरा गरिदिन बिन्ती गर्न थाले।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • Tone Bleie र Lok Bhattarai, “Sovereignty and Honours as a Redistributive Process: An Ethnohistory of the Temple Trust of Manakamana in Nepal”, European Bulletin of Himalayan Research २३, सन् २००२, पृ. २७–३५ (राम शाहको राज्यकाल, रानी, काफ्याकका लखन थापा, गोरखनाथ, सती, गुरुङ किसानको हलो र रगत-दुध, धनध्वज गुरुङ, रानीका नाम, लाहे थापा पुजारी, पृथ्वीनारायण शाहको घण्टा, फुटेर फेरिएको घण्टा र तामाको पत्र, केबलकार)। Digital Himalaya
  • Marie Lecomte-Tilouine, “Utopia and Ideology among the Magars: Lakhan Thapa versus Mao Dzedong?”, European Bulletin of Himalayan Research १९, सन् २०००, पृ. ८५–८७ (योगी नरहरिनाथले छापेको गोरखा वंशावली (सन् १९६४) अनुसार लमजुङको लडाइँ, राजाको तपस्या, बेनीको भेला, चिसो शरीर, भौमाष्टमीको रात र त्यो देवीरूपी रानीको पूजाको दिन भएको कुरा, नेपालमा राज गर्ने वचन, चिताबाट हराएका शरीर, सिंह बनेका लखन थापा, लौरो रुख बनेको कथा र पवित्र प्वाल, सन् १८७६ का लखन थापा)। Digital Himalaya
  • Documenta Nepalica, हाइडेलबर्ग विश्वविद्यालयको पुराना नेपाली कागजातको सङ्ग्रह, “Kaphyāka Gāu” (वि.सं. १८६४ को कागजमा “कफ्याक गाउ”, मनकामना मन्दिरको गुठी)। Documenta Nepalica
  • माथिको फोटो: Manakamana Temple Mankamana Gorkha Nepal Rajesh Dhungana (2).jpg, Rajesh Dhungana, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा