Skip to content

← नेपालका लोककथा

बन झाँक्री

तामाङ, चेपाङ र पहाडका धेरै समुदायको कथा

भुइँमा राखिएको, फलामका टुक्रा झुन्डिएको गोलो ढ्याङ्ग्रो
चेपाङ झाँक्रीको ढ्याङ्ग्रो: काठ, छाला र फलामबाट बनेको। Photo: Hiro-Heremoana, CC BY-SA 3.0

घना जङ्गल। साँझ पर्दै छ। कतै टाढाबाट ढ्याङ्ग्रो बजेको सुनिन्छ: ढ्याङ... ढ्याङ... ढ्याङ...

वरिपरि कोही छैन, गाउँ पनि धेरै पर छ। तर आवाज रोकिँदैन, झन् बोलाएजस्तो, झन् भित्र तानेजस्तो।

पहाडका गाउँमा भनिन्छ, त्यो आवाज सुनेर जङ्गलभित्र पसेका केही केटाकेटी हराउँछन्। केही दिनपछि उनीहरू ठिक जुन ठाउँबाट हराएका थिए, त्यहीँ फर्कन्छन्। अनि ठुलो भएपछि उनीहरू झाँक्री बन्छन्।

उनीहरूलाई लैजाने को? बन झाँक्री।

जङ्गलका गुरु

बन झाँक्री जङ्गलमा बस्छन्: गुफामा, ठुला भिरमा, मूलको छेउमा, झरनाको पछाडि। सजिलै कसैले देख्दैन।

देख्नेहरू भन्छन्, उनी सानो कदका हुन्छन्, करिब आधा मिटर अग्ला। सारा जिउमा लामा-लामा, नकोरेका रौँ। कसैले भन्छन्, उनको शिर सुनको टुप्पी परेको हुन्छ, अनुहार रातो, कान लामा, दाह्री सेतो। अनि खुट्टा? उल्टा, कुर्कुच्चा अगाडि, औँला पछाडि।

बन झाँक्री एक जना मात्र होइनन्, मानिसका परिवारजस्तै उनीहरू पनि धेरै छन्। तीमध्ये ढ्याङ्ग्रो नै सुनको हुने एक जनालाई सुन झाँक्री भनिन्छ।

बन झाँक्री जसलाई पायो उसैलाई लैजाँदैनन्, मन सफा भएका केटाकेटी रोज्छन्। आफ्नो गुफामा लगेर तिनलाई नाच्न सिकाउँछन्, ढ्याङ्ग्रो बजाउन सिकाउँछन्, मन्त्र र रोग निको पार्ने विद्या सिकाउँछन्। चेलाको स्याहार उनी आमाबाबुले भन्दा पनि राम्रो गर्छन् रे।

तर गुफामा अर्को एक जना पनि हुन्छिन्।

बन झाँक्रीकी स्वास्नी

उनी बन झाँक्रीभन्दा अग्ली हुन्छिन्। उनको जिउ पनि रौँले ढाकिएको, खुट्टा पनि उल्टा। चेपाङहरू उनलाई जङ्गलकी सबैभन्दा शक्तिशाली बोक्सी, बनबोक्सी भन्छन्।

बन झाँक्रीले स्वास्नीलाई खोलाका गँगटा, गँड्यौला र जङ्गली फलफूल मात्र खान दिन्छन्। तर मानिसको मासु खाने उनको लोभ कहिल्यै मर्दैन। बन झाँक्रीले चेला ल्याएको देख्नेबित्तिकै उनी तिनलाई खान खोज्छिन्।

त्यसैले बन झाँक्री सधैँ स्वास्नीलाई सम्झाइरहन्छन्, थामिरहन्छन्: “होइन, यो मेरो चेला हो। यसलाई छोड्।”

चेपाङहरू भन्छन्, बनबोक्सी उकालोमा त छिटो दौडन्छिन्, तर ओरालोमा लडिहाल्छिन्। त्यसैले कथामा उनीबाट बच्न ओरालोतिर कुद्नुबाहेक अर्को उपाय हुँदैन। तामाङहरू पनि यही कुरा भन्छन्।

तीन दिन हराएको बालक

चेपाङ समुदायका एक झाँक्री (चेपाङहरू पाँडे भन्छन्) आफ्नै कथा यसरी सुनाउँछन्।

तीन महिनाको छँदा एक दिन उनी अचानक हराए। घरमा, आँगनमा, कतै थिएनन्।

रातमा बाबुआमाले जङ्गलको रूखतिरबाट आफ्नै छोरा रोएको आवाज सुने, तर खोज्दा केही देखिएन।

एक दिन बित्यो, दुई दिन बित्यो, अनि तेस्रो दिन बालक ठिक जुन ठाउँबाट हराएको थियो, त्यहीँ फर्कियो। उनलाई केही याद थिएन, अनि धेरै वर्षसम्म केही भएन।

आठ वर्षको हुँदा उनको जिउ पहिलो पटक काँप्यो, अनि त्यसपछि उनी सपना देख्न थाले। सपनामा लामो नकोरेको कपाल, मानिसकै जस्तो अनुहार र उल्टा खुट्टा भएका एक जना गुरु आउँथे। कहिले सानो बच्चाको रूपमा आउँथे, कहिले ठुलो मानिसको। उनी खेलाउँथे, नाच्न सिकाउँथे, ढ्याङ्ग्रो बजाउन सिकाउँथे। बजाउँदा गल्ती भयो भने कहिलेकाहीँ हिर्काउँथे पनि, अनि गाईको दुध खुवाउँथे।

तीन महिनाको हुँदा उनलाई कसले लगेको रहेछ, ती तीन दिन के भएको रहेछ, सबै उनले सपनैसपनामा बुझे।

बाह्र वर्षको हुँदा उनले पहिलो पटक ढ्याङ्ग्रो बजाए।

“मेरो गुरु बन झाँक्री हुन्,” उनी भन्छन्। “मानिस गुरुबाट सिकेर कोही साँचो पाँडे बन्न सक्दैन। मैले सबै सपनामै सिकेँ।”

अनि उनी अर्को कुरा पनि भन्छन्। गाउँमा कहिलेकाहीँ गाईले दुध नदिएको गुनासो सुनिन्छ। त्यो किन? बन झाँक्रीले त्यो दुध लगेर आफूले लगेका केटाकेटीलाई खुवाउँछन्।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • Diana Riboli, Tunsuriban: Shamanism in the Chepang of Southern and Central Nepal, Mandala Book Point, काठमाडौँ, सन् २०००, पृ. ७०–७२, ११० (बन झाँक्री र बनबोक्सीको रूप र स्वभाव, ओरालो कुद्ने कुरा, खाना, सन् १९९४ को पूजा, तीन महिनामा हराएका नर्सिङ प्रजाको आफ्नै कथा; पहिलो झाँक्रीबारेका चेपाङ विश्वास)। PDF
  • András Höfer, Tamang Ritual Texts I: Preliminary Studies in the Folk-Religion of an Ethnic Minority in Nepal, Franz Steiner, विसबाडेन, सन् १९८१, पृ. २३–२४ (तामाङको लोङाइ, ओरालो कुद्ने कुरा, तिमालका पूर्वी तामाङले सुनाएको सुन झाँक्रीको रूप)। Internet Archive
  • उत्तम पौडेल, “Re-Understanding Banjhakri: Forest Shaman as a Therapeutic Ally and a Social Equalizer”, Nepalese Culture १८, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, सन् २०२५, पृ. १–१० (आफ्नै क्षेत्र अध्ययन होइन, अरू अनुसन्धाताका कामको सर्वेक्षण: यसैमार्फत Gérard Toffin, 2005 र Larry Peters, 1997 ले लेखेका कुरा, बन झाँक्री सुनाइने भूभाग, रूप, बस्ने ठाउँ, ढ्याङ्ग्रोको आवाज, मन सफा भएका केटा रोज्ने र आमाबाबुले भन्दा राम्रो स्याहार गर्ने कुरा, सुन झाँक्रीको सुनको ढ्याङ्ग्रो, शेर्पाको विश्वास)। NepJOL
  • माथिको फोटो: Avers d’un tambour de chaman chepang.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा