धेरै धेरै पहिले एक जना थामी पुरुष र उनकी पत्नी दक्षिणतिरबाट उत्तरतिर हिँड्दै थिए। पुरुषको नाम थियो यापति चुकु, पत्नीको सुनारी आमा।
बाटोमा ठुलो खोला पर्यो। पानी गहिरो थियो, बहाब डरलाग्दो।
त्यहाँका केही स्थानीय मानिसले तारिदिन्छौँ भनेर पहिले सुनारी आमालाई पारि पुर्याए। तर त्यसपछि उनीहरूको नियत फेरियो, यापति चुकुलाई तार्नै मानेनन्।
खोलाका दुई किनार
अब पति वारि, पत्नी पारि।
कतै तर्ने ठाउँ भेटिन्छ कि भनेर दुवै जना आआफ्नो किनारै किनार उकालो लागे। एक दिन, दुई दिन गर्दै धेरै दिन बिते, तर पारि पुग्ने उपाय भेटिएन।
हिँड्दाहिँड्दै सुनारी आमा तकुवा घुमाएर अल्लोको धागो कात्दै थिइन्। धागो लामो हुँदै गयो, झन् लामो।
तामाकोशी आइपुग्दा उनले खोलापारि पतिलाई फेरि देखिन्। अब धागो डोरी बाट्न पुग्ने भइसकेको थियो।
सुनारी आमाले अल्लोको बलियो डोरी बाटेर खोलापारि फालिन्। यापति चुकुले डोरी समाते, सुनारी आमाले तानिन्, अनि डोरीकै सहाराले उनी पनि पारि आइपुगे।
फेरि भेट हुँदा दुवैले ढुक्कको सास फेरे। अब कतै नजाने, यहीँ बस्ने भनेर उनीहरूले राङराङथलीमा जङ्गल फाँडेर खेत बनाउन थाले।
माझीको जाल
तर त्यो जङ्गल दोलखाका एक धनी, शक्तिशाली राजाको पो थियो। राजाका लागि हरेक दिन दरबारमा ताजा माछा पुर्याउने एक जना माझी थियो।
एक दिन माझी डराउँदै दरबार आयो।
“महाराज, मेरो जालमा त माछासँगै काठका चोया पनि परेका छन्। बाँस र काठका टुक्रा, मान्छेले काटेका।”
राजा झस्किए। त्यो जङ्गलमा त कोही बस्दैनथ्यो! सारा जमिन राजाकै थियो, बस्न कसैले अनुमति पनि मागेको थिएन।
राजाले आफ्ना सबैभन्दा असल सिपाही पठाए। “खोलाको मुहानतिर जाओ। यी चोया कहाँबाट आए, पत्ता लगाओ।”
सिपाहीहरू कैयौँ पटक रित्तै फर्के। खोज्दाखोज्दा एक दिन जङ्गलको बिचमा पुगे, त्यहाँ सानो छाप्रो रहेछ। छाप्रोमा जङ्गली देखिने एक पुरुष र एक महिला बसेका थिए।
सिपाहीहरूले यापति चुकुलाई समातेर दरबार लगे।
तीन उपहार
बाटोमा यापति चुकुलाई निकै डर लाग्यो। राजालाई खुसी पार्न भनेर उनले भर्खरै मारेको जङ्गली कालिज बोकेर लगे।
राजा झन् रिसाए। “तिमी मेरो जमिनमा बिना अनुमति बस्छौ, अनि मेरै जङ्गलको सिकार मार्छौ?”
सजायका लागि अर्को भेटको दिन तोकेर राजाले उनलाई पहरामा फर्काइदिए।
तोकेको दिन यापति चुकु यसपालि उपहारमा एउटा मृग डोर्याएर फेरि दरबार गए। राजा आगो भए, अनि फेरि अर्को दिन तोकियो।
तेस्रो पटक यापति चुकु एउटा जङ्गली बाख्रा लिएर पुगे।
अब राजाको धैर्यको बाँध टुट्यो। “भोलि तिमीलाई मृत्युदण्ड दिइनेछ!”
आखिरी पटक घर फर्केर यापति चुकुले सुनारी आमालाई सबै कुरा सुनाए।
त्यसअघि एक पटक पनि दरबार नगएकी सुनारी आमाले यसपालि भनिन्, “भोलि म पनि तपाईँसँगै जान्छु। जे गर्न सकिन्छ, म गर्छु।”
जुराबाट निस्केको सुन
भोलिपल्ट दुवै राजाको सामु उभिए।
सुनारी आमाले पतिलाई छोडिदिन बिन्ती गरिन्। धेरै रोइन्, धेरै मोलमोलाइ गरिन्, जे-जे दिन सकिन्थ्यो, दिन्छु भनिन्। तर राजाको दरबारमा के थिएन र? राजाको मन पग्लिएन।
अन्तमा सुनारी आमाले भनिन्, “महाराज, जुन चिज तपाईँको दरबारमा छैन, त्यही म तपाईँलाई दिन्छु।”
यति भनेर उनले शिरमाथि बाँधेको लामो, जटा परेको जुरामा हात हालेर केही निकालिन्। हेर्दा त सुनको मृग पो रहेछ!
दरबारभरि सन्नाटा छायो। सुनारी आमाले फेरि जुरामा हात हालेर चम्किलो सुनको थाल निकालिन्।
राजा छक्क परे। उनले तुरुन्तै यापति चुकुलाई छोडिदिएर दुवैलाई आफ्नो राज्यमा बस्ने अनुमति दिए।
“यस्तो दुर्लभ उपहारको बदलामा,” राजाले भने, “तिमीहरूलाई कति जग्गा चाहियो, भन।”
भैँसीको छाला
“धेरै चाहिँदैन, महाराज,” उनीहरूले भने। “एउटा भैँसीको छालाले जति ढाक्छ, त्यति मात्र।”
राजाले अझ धेरै लिन कर गरे, तर उनीहरू मानेनन्। “हामीलाई कति चाहिएको हो, देखाइहाल्छौँ। एउटा भैँसीको छाला मात्र ल्याइदिनुहोस् न।”
सुकेको छाला ल्याइयो।
यापति चुकुले छाला काटेर धेरै पातलो, धेरै लामो धर्सो बनाउन थाले। काट्दै गए, काट्दै गए, छालाको धर्सो लामो, झन् लामो हुँदै गयो।
अनि त्यो धर्सो जमिनमा फैलाउँदा विशाल चारकुने घेरा बन्यो, राज्यको धेरैजसो भाग नै त्यसभित्र पर्यो।
“महाराज, हामीलाई यत्ति जग्गा चाहिएको हो। तपाईँले वचन दिइसक्नुभयो।”
राजा केही बेर त बोल्नै सकेनन्। थामी दम्पतीको चलाखी देखेर दङ्ग परेका राजाले आफ्नो वचन पूरा गरे।
उत्तरमा आलम्पुदेखि पश्चिममा सुनकोशीसम्मको जमिन अब यापति चुकु र सुनारी आमाको भयो।
कालिन्चोकका काँड
समय बित्दै गयो, यापति चुकु र सुनारी आमाका सात छोरा र सात छोरी भए।
छोराहरू हुर्केपछि बुबाले भने, “अब तिमीहरू यो जमिनका बेग्लाबेग्लै ठाउँमा गएर बस। कसले कहाँ बस्ने, काँडले छिनोस्।”
सातै दाजुभाइ यस क्षेत्रको सबैभन्दा अग्लो डाँडा, कालिन्चोकको टुप्पोमा चढेर सकेसम्म टाढा काँड हाने। जसको काँड जहाँ खस्यो, उनी त्यहीँ गएर बसे।
ठुलादेखि कान्छासम्म, ती सात ठाउँ थिए: सुर्खे, सुस्पा, दुम्कोट, लापिलाङ, कुसाती, आलम्पु र कुथिस्याङ।
आज पनि तीमध्ये धेरैजसो गाउँमा थामीहरू बस्छन्।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Sara Shneiderman र Mark Turin, “Thangmi, Thami, Thani? Remembering a Forgotten People”, थामी समुदायको स्मारिका, पृ. ८९–९३ (थिमीबाट निस्केका दाजुभाइ, नागकी छोरी, अल्लोको धागो र नागदहको डोरीपुल, राङराङथली, माझीको जालमा चोया, कालिज, मृग र बाख्रा, जुराबाट सुनको मृग र थाल, भैँसीको छाला, आलम्पुदेखि सुनकोशीसम्मको जमिन, कालिन्चोकबाट काँड र सात गाउँ, किपट, चुकु र आजीको अर्थ)। Digital Himalaya
- Mark Turin, थाङमीहरूको उत्पत्तिको कथा र मौखिक इतिहासबारे लेख, Journal of Nepalese Studies ३(१), सन् १९९९, पृ. १३–१९ (थाङमी भाषा र नेपालीमा सुनिएका कथाको साझा रूप, धेरै थामी युवाले कथालाई प्रतीकका रूपमा बुझ्ने कुरा, दुवै जिल्लामा उस्तै कथा, सिम्रौनगढबाट आएका दम्पती, खोला तार्दा छुटेका, तामाकोशीमा अल्लोको डोरी, सुनको मृग र तामाको कचौरा, भैँसीको छाला, बौद्ध स्तूपको कथासँगको समानता)। Internet Archive
- चित्रबहादुर बुढाथोकी मगर, Case Study of Ethnic Identity and Socioeconomic Condition of Thami in Dolakha District, JANSEEP/CARE Nepal र नेपाल आदिवासी जनजाति महासङ्घ (NEFIN), सन् २००८, पृ. ६–८ (थामीका गाउँ, किराँती दाजुभाइ र खोलाहरू, नेपालीमा कथा: बिहेको सर्त, माझीले थापेको माछा मार्ने जाल, मृगको कर र डाँफे, सात दिनका चार किला, तामाको पत्र, सुस्पा क्षमावती)। Internet Archive
- शशी थापा पण्डित, “थामी जातिमा राजनीतिक परिवर्तनले पारेको सामाजिक असर”, समाज अन्वेषण २(१), वि.सं. २०८१, पृ. १८–२७ (नेपालीमा पुर्खाका नाम यापति छुकु र सुनारी आजी, राङराङथली, सुस्पा क्षेमावतीमा सुनाइने कथा: माझीको जालमा परेको चोइटो, मृग र कालिज, कपालबाट खसेको सुनको मृग, किपटमा पाएको जमिन)। NepJOL
- माथिको फोटो: Kalinchowk morning.jpg, Nawaraj Ghimire, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
