Skip to content

← नेपालका लोककथा

सोरठी

मगर र गुरुङ समुदायको कथा, पश्चिमी पहाड

गाउँको खेतमा मादल भिरेका पुरुष र सेतो-रातो पहिरनका नाच्नेहरूको घेरा, पछाडि काठको घर
म्याग्दीमा पुन मगर समुदायले नाचेको मारुनी नाच, सन् २०२३। सोरठीलाई धेरै ठाउँमा मारुनी पनि भनिन्छ। Photo: Psndsh, CC BY-SA 4.0

धेरै पहिले जयसिंह नामका एक राजा थिए। असल राजा, न्यायी राजा। तर उनको एउटा ठुलो दुःख थियो, उनका कुनै सन्तान थिएनन्।

पहिलो रानीबाट सन्तान नभएपछि उनले अर्की रानी ल्याए, त्यसपछि फेरि अर्की। हेर्दाहेर्दै दरबारमा चौध जना रानी भए। पूजा पनि भयो, यज्ञ पनि भयो, राजा चालिस वर्ष पुगे, तैपनि दरबारमा बच्चाको किलकिलाहट कहिल्यै सुनिएन।

अन्तमा राजाले हरेस खाए। “राजपाट छोडिदिन्छु,” उनले भने।

तब उनका विश्वासिला मन्त्री सुजन अघि सरे। “महाराज, बैदामकी राजकुमारी हेमैतीसँग बिहे गर्नुहोस्।”

राजाले त्यसै गरे, अनि हेमैती दरबारकी पन्ध्रौँ रानी बनिन्। केही समयपछि रानी हेमैतीले छोरी जन्माएको खुसीको खबर दरबारभरि फैलियो।

ज्योतिषीको झुट

राजा निकै खुसी भए। छोरीको भविष्य हेर्न उनले राजज्योतिषीलाई बोलाए।

तर अरू चौध रानी भने खुसी थिएनन्। कान्छी रानीको काखमा बच्चा देखेर उनीहरू डाहले जलिरहेका थिए। ती रानीहरूले ज्योतिषीलाई चुपचाप घुस खुवाइसकेका थिए।

ज्योतिषीले पात्रो खोले, औँला भाँचेर हिसाब गरे, लामो सास फेरे र गम्भीर मुद्रामा भने, “महाराज, यो छोरीको जन्म अशुभ छ। यिनले आमाबाबु र राज्य दुवैमाथि विपत्ति ल्याउनेछिन्।”

दरबार सन्न भयो।

“के उपाय छ त?” राजाले सोधे।

“बच्चालाई नदीमा बगाइदिनुपर्छ, महाराज। त्यसबाहेक अर्को उपाय छैन।”

राजाको मन त दुख्यो, तर डरका अगाडि उनको केही लागेन। उनले सुनारलाई बोलाए। सुनारले सुनकै बिर्को भएको सुनको बाकस बनाए, अनि सानी राजकुमारीलाई त्यसैमा राखियो। गाउँलेहरूको लामो जुलुसले त्यो बाकस नदीसम्म पुर्‍याएर पानीमा छोडिदियो।

रानी हेमैतीका आँसु थामिएनन्। राजा पनि भित्रभित्रै छटपटाए।

सुनको बाकस लहरमा उत्रिँदै टाढा, धेरै टाढा बग्यो।

मलारे र कुमाले

नदीको तल्लो भागमा मलारे र कुमाले नामका दुई जना माछा मार्दै थिए। जाल हान्दाहान्दै जालमा केही भारी र टल्किने कुरा पर्‍यो।

“ठुलो सुनौलो माछा परेछ!” दुवै जना खुसीले उफ्रिए।

तर जाल किनारमा तानेर हेर्दा त्यो त माछा होइन, सुनको बाकस पो रहेछ!

चलाख मलारेले तुरुन्तै भने, “बाकस म लैजान्छु। भित्र जे छ, त्यो तिम्रो।”

सोझा कुमाले राजी भए। बिर्को खोल्दा भित्र सानी, राम्री बच्ची मुस्कुराइरहेकी थिई।

मलारे सुनको बाकस बोकेर घर लागे, कुमाले बच्ची बोकेर।

कुमालेकी श्रीमतीले बच्चीलाई देखेर पहिले त शङ्का गरिन्। “कसको बच्चा ल्यायौ? कतै चोरेर त ल्याएनौ?”

कुमालेले नदी, जाल र सुनको बाकसको सबै कुरा सुनाएपछि आफ्ना सन्तान नभएकी उनकी श्रीमतीको अनुहार उज्यालो भयो।

“तर म यसलाई के खुवाउँ?” उनी चिन्तामा परिन्। “घरमा न गाईभैँसी छ, न दुध।”

त्यही बेला चमत्कार भयो रे। बच्चीलाई काखमा लिनेबित्तिकै उनको छातीमा दुध आयो, अनि हिमालबाट चौँरीगाई र कामधेनुको दुध पनि आइपुग्यो।

उनीहरूले बच्चीको नाम राखे सुनरूपा, सुनजस्तो अनुहार भएकी।

पानीको गाग्री

सोह्र वर्ष बित्दा सुनरूपा बुद्धिमती र राम्री युवती भइसकेकी थिइन्।

एक दिन राजा जयसिंह गाउँलेहरूसँग टाढाको जङ्गलमा सिकार खेल्न निस्के। सिकार भयो, देवता र धरतीमातालाई चढाइयो, भोज पनि भयो। भोजपछि राजालाई असाध्यै तिर्खा लाग्यो, तर वरपर कतै खोलो थिएन।

पानी खोज्दै जाँदा राजाका मानिसहरू एउटा सानो झुपडीको आँगनमा पुगे। त्यो कुमालेकै घर थियो। ढोकामा एउटी युवती निस्किइन्, अनि सफा पानी भरिएको गाग्री उनीहरूतिर बढाइन्।

एक जना मानिस दौडँदै राजाकहाँ पुगे। “महाराज, त्यो गरिब झुपडीमा त हाम्रो दरबारकी रानी हुन सुहाउने युवती पो छिन्!”

आफैँ झुपडीसम्म गएर राजाले कुमालेसँग आफ्नी रानी बनाउन उनकी छोरी मागे।

राजासँग कसले नाइँ भन्न सक्थ्यो? कुमालेले मन नलागी नलागी हुन्छ भने।

सिन्दुरको साइत

बिहेको मण्डप सजियो, बाजा बज्यो, धेरै राजा र राजकुमार साक्षी बस्न आए।

अनि सिन्दुर हाल्ने साइत आयो।

“महाराज, साइत भयो,” पुरोहितले भने।

राजाले सिन्दुरतिर हात बढाउन नपाउँदै सुनरूपा बोलिन्।

“म यो सिन्दुर लगाउँदिनँ,” उनले सबैले सुन्ने गरी भनिन्। “कुनै छोरीले आफ्नै बाबुको हातबाट सिन्दुर लगाउँदिन। रानी हेमैती मेरी आमा हुन्। राजा जयसिंह मेरा बाबु हुन्।”

मण्डपमा सन्नाटा छायो। कसैको मुखबाट बोली निस्केन।

राजाले कुमालेलाई एकातिर लगेर सोधे, “सत्य के हो, भन्नुहोस्।”

बुढा कुमालेले काँप्दै सबै कुरा सुनाए: नदी, जाल, सुनको बाकस, अनि त्यसभित्रकी सानी बच्ची।

आफैँले आफ्नी छोरीलाई नदीमा बगाउन आदेश दिएको सोह्र वर्षअघिको त्यो दिन राजालाई याद आयो, अनि उनका आँखा रसाए।

मण्डपबाट उठेर राजाले शिरबाट मुकुट झिके।

“छोराछोरीका लागि मैले जीवनभर दुःख भोगेँ,” उनले भने। “त्यही दुःखमा मैले एउटा ठुलो अपराध पनि गरेँ। आज भाग्यले मेरी छोरी मलाई फर्काइदियो। यो मुकुट अबदेखि उसैको हो। यो राज्य अब उसैले चलाउनेछ।”

सेनाले सुनरूपालाई सम्मानसाथ दरबार पुर्‍यायो। रानी हेमैतीले सोह्र वर्षपछि आफ्नी छोरीलाई अँगालोमा बाँधिन्। दरबारमा आइपुगेकी ती युवती बेहुली भएर होइन, राज्यकी उत्तराधिकारी भएर सिंहासनमा बसिन्। उनी नै थिइन् रानी सोरठी।

अनि त्यो राजज्योतिषी? छलकपट खुलेपछि उसलाई देशनिकाला गरियो, सात समुद्र पार।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • गोविन्दप्रसाद पुन, “Archetypal Motifs in Magar Sorathi Folklore”, एम.फिल. शोधपत्र, अङ्ग्रेजी केन्द्रीय विभाग, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, सन् २०२४, पृ. २–६ र ४५–५७ (मगरहरूमा सबैतिर सुनाइने मूल कथा: चौध रानी, मन्त्री सुजन, बैदामकी हेमैती, घुस खाएको ज्योतिषी, सुनको बाकस, मलारे र कुमाले, दुधको चमत्कार, सुनरूपा, सिकारपछिको तिर्खा, सिन्दुर, मुकुट र देशनिकाला; नाच्ने समय र ठाउँ, थारू, दराई र कुमालले पनि नाच्ने)। TU eLibrary
  • गोविन्दप्रसाद पुन, “Archetypal Motifs and Cultural Symbolism in Magar Sorathi Folklore”, Mindscape (पद्मकन्या क्याम्पस) ४, सन् २०२५, पृ. ७३–८० (कथाको सार, राजाले मुकुट सुम्पेको)। NepJOL
  • Bernard Pignède, The Gurungs: A Himalayan Population of Nepal, सारा ह्यारिसन र एलन म्याकफार्लेनको अनुवाद र सम्पादन, रत्न पुस्तक भण्डार, सन् १९९३, पृ. ३२१–३२२ (सन् १९५८ को घान्द्रुकमा दसैँमा नाचिने गुरुङ रूप, जयसिंह र भीमलाई, जलारी र कुमाल, खङ्गराको कथा)। PDF
  • विष्णुकुमार सिन्जाली, “Development and Erosion of Folk Dances among Magars in Syangja District”, Journal of Nepalese Studies १७(१), नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, सन् २०२५, पृ. १३९–१५३ (स्याङ्जाको रूप: हेमवन्ती, राजज्योतिषी बिजय, सोह्र अङ्क, टोलीहरूको सङ्ख्या)। NepJOL
  • माथिको फोटो: Maruni Dance.jpg, Psndsh, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा