धेरै पहिले काठमाडौँ उपत्यकामा हरिदत्त वर्मा नाम गरेका एक राजा थिए। उनले कहिल्यै नतोडेको एउटा नियम थियो, हरेक दिन उपत्यकाका चारै नारायणको दर्शन गर्ने।
घाम लागोस् कि पानी परोस्, राजा चारै मन्दिर पुग्थे।
सपनाको आवाज
एक रात निदाइरहेका राजाको सपनामा नारायण देखा परे, तर ती चारमध्ये कुनै थिएनन्। ती त जलशयन नारायण, अर्थात् पानीमा सुत्ने नारायण थिए।
“राजा, तिमी हरेक दिन चार नारायणको दर्शन गर्न जान्छौ,” उनले भने। “तर म ती चारैभन्दा पहिलेको नारायण हुँ। शतरुद्र पर्वतबाट रुद्रमती खोलाले माटो र ढुङ्गा बगाएर ल्यायो। म त्यसैमुनि पुरिएको छु। माटो र ढुङ्गा पन्छाऊ, अनि मलाई बाहिर निकाल।”
कोदालोको चोट
राजाले सपनाको कुरा टारेनन्। खोलाले बगाएको माटो र ढुङ्गाको थुप्रो भएको शिवपुरी डाँडाको फेदमा पुगेर उनी कोदालो लिएर खन्न थाले।
माटो पन्छाउँदै, ढुङ्गा हटाउँदै जाँदा भुइँमुनिबाट बिस्तारै ढुङ्गाको एउटा विशाल शरीर देखा पर्न थाल्यो।
तर एउटा कुरा बिग्रियो। खन्दाखन्दै राजाको कोदालो नारायणको नाकमा बजारियो।
नाक फुट्यो।
त्यसपछि राजाले नारायणका लागि पोखरी बनाए, उनको नाम नीलकण्ठ राखे, अनि मन्दिर बनाइदिए। भनिन्छ, त्यो फुटेको नाक आज पनि त्यस्तै छ।
राजाले नजाने ठाउँ
धेरै पुस्तापछि कान्तिपुरमा राजा प्रताप मल्ल भए। दरबारमा आफूले बनाएको पोखरीमा उनी नीलकण्ठकै पानी ल्याउन चाहन्थे।
नीलकण्ठसँग अनुमति मागेर उनले साँघुरो कुलो खन्न लगाए, तर पानी रानीबनसम्म पुगेर अड्कियो, अगाडि बढेन।
राजाले भाकल गरे, “पानीसँगै नआएसम्म म दरबार फर्किन्नँ।”
अनि उनी पूरा एक वर्ष त्यहीँ बसे, त्यो वर्षको इन्द्रजात्रा पनि त्यहीँ मनाइयो। कुलोका लागि माटोको अग्लो डिल बाँधियो, अनि अन्तमा दसैँको नवरात्रमा काम सकिएर पानी दरबारको पोखरीमा पुग्यो।
राजाले पानीसँगै दरबार फर्केर नारायणको पूजा गरे।
तर त्यही रात सपनामा बुढानीलकण्ठ आए:
“तिमी, तिम्रा सन्तान वा तिमीपछिका कुनै राजा नीलकण्ठको दर्शन गर्न आए भने, उनको मृत्यु हुनेछ।”
भनिन्छ, त्यस दिनदेखि नेपालका कुनै राजा बुढानीलकण्ठ गएनन्।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Daniel Wright (सम्पा.), History of Nepal, translated from the Parbatiya, Cambridge University Press, सन् १८७७, पृ. ११४ र टिप्पणी (राजा हरिदत्त वर्मा र चार नारायण, जलशयन नारायणको सपना, शतरुद्र पर्वतबाट रुद्रमतीले ल्याएको माटो र ढुङ्गा, कोदालोले फुटेको नाक, पोखरी, नीलकण्ठ नाम र मन्दिर; सम्पादकको टिप्पणीअनुसार ठाउँ शिवपुरीको फेद र नाक अझै फुटेकै) र पृ. २१४–२१५ (प्रताप मल्लले नीलकण्ठको अनुमति लिएर ल्याएको कुलो, रानीबनमा अड्किएको पानी, वर्षभरिको बसाइ, नवरात्रमा पुगेको पानी, सपना, त्यसपछि कुनै राजा नगएको)। Internet Archive
- कृष्णप्रकाश श्रेष्ठ, नेपाली किम्बदन्तीमाला, टन्नेरी प्रकाशन, वि.सं. २०६३, “बुढानीलकण्ठ”, पृ. ९७–९८ (कविता: नसकिने धानको रास, कोदालोमा रगत, काटिएको बुढीऔँलो, शिव र बुद्धका नाम जोडिएको, राजाको सपना र दरबारमा अर्को मूर्ति; कविताले आफ्नो स्रोत दिएको छैन), र शब्दसूचीको “बूढानीलकण्ठ”, पृ. ३०५ (मूर्तिको लम्बाइ, मिति, शिवका चिह्न, नामको अर्थ; जोशी वि.सं. २०३९, वज्राचार्य वि.सं. २०२७ र श्रेष्ठ वि.सं. २०४४ उद्धृत)। Internet Archive
- माथिको फोटो: Budhanilkantha Temple 2.jpg, Gaurav Dhwaj Khadka, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
