धेरै पहिले पोरुलाप्वे नाम गरेका एक पच्यु थिए। मन्त्र, जडीबुटी र पुर्खाका गीत, सबै उनको कण्ठमा थिए। उनका दुई सन्तान थिए, छोरा लेउराती र छोरी सिर्कुलामी।
बाबुको इच्छा थियो, छोराले यो विद्या सिकोस्। तर लेउरातीलाई बाबुको छेउमा बसेर मन्त्र घोक्न मन पर्दैनथ्यो। उनी कहिले मृग खोज्दै लेकतिर निस्कन्थे, कहिले टाढाका साथीसँग ढुङ्गा फ्याँक्ने खेल खेल्थे, कहिले धनुकाँड लिएर निसाना ताक्थे। बाबुको सम्पत्ति, बाबुको धन, बाबुका मन्त्र र औषधी, कुनै कुरामा उनको चासो थिएन।
घरमा भने सिर्कुलामी थिइन्।
खबर
पोरुलाप्वे बुढा हुँदै गए, अनि बिरामी परे। कहिले सन्चो हुन्थ्यो, कहिले बिसन्चो।
सिर्कुलामीले भाइलाई खबर पठाइन्: “बाबु बुढा हुनुभयो, बिरामी हुनुहुन्छ। छिट्टै घर आऊ। बाबुको सम्पत्ति लेऊ, बाबुका मन्त्र र औषधी लेऊ!”
लेउराती आएनन्।
बाबुको सास गएपछि सिर्कुलामीले उनलाई सन्दुकमा राखेर दोबाटोमा लगिन् र बिदा गरिन्।
लेउराती त त्यसपछि मात्र आइपुगे।
“अब बाबुको सम्पत्ति म लिन्छु,” उनले भने। “बाबुका मन्त्र र औषधी पनि म लिन्छु।”
“बाबु बिरामी हुँदा मैले खबर पठाएकी थिएँ,” सिर्कुलामीले भनिन्। “तिमी आएनौ। बाबुलाई बिदा पनि मैले नै गरेँ।”
“छोरा त म हुँ नि,” लेउरातीले भने। “बाबुको प्वाँखको शिरपोस, लामो कपाल भएको टोपी, घन्टी झुन्डिएको छालाको पेटी, ढ्याङ्ग्रो र झ्याली, सबै मेरा। तिमी छोरी हौ। तिम्रा भागमा आमाको तान, तान थाम्ने लौरा र बुन्ने सामान।”
सिर्कुलामी चुप नलागेपछि लेउरातीले भने, “ल त, होड गरौँ। जो जित्छ, बाबुको सबै उसैको।”
होड
पहिले लेउराती ठुलो र सानो चक्कुको टुप्पोमा उभिए, सिर्कुलामी तान थाम्ने लौराको टुप्पोमा उभिइन्।
अनि लेउराती बाँसको लट्ठी र काठको किलाको टुप्पोमा उभिए, सिर्कुलामी तानका ससाना लौरा र काँटाको टुप्पोमा उभिइन्।
त्यसपछि लेउराती आफ्नै धनुको टुप्पोमा उभिए, सिर्कुलामी पानीको गाग्रीको मुखमा उभिइन्।
यसरी कोही पनि नहारेपछि अन्तिम होड सियोमा भयो। लेउराती सियोको टुप्पोमा त उभिए, तर प्वालबाट छिर्न सकेनन्। कोसिस गरे, फेरि गरे, तैपनि सकेनन्।
सिर्कुलामी भने सियोको टुप्पोमा उभिएर प्वालबाट सर्लक्क छिरिन्।
होड सिर्कुलामीले जितिन्। अनि कथाअनुसार उनले भाइलाई मारेर उनको मुटु आफूसँगै लिएर गइन्।
चन्द्रमा र सूर्यको गुँड
माथि आकाशमा, आकाशको खोलाछेउको गाउँमा, चन्द्रमा र सूर्यको गुँड थियो। सिर्कुलामीले भाइको मुटु त्यही गुँडमा लगेर सुनको बाकस र चाँदीको बाकसभित्र राखिन्। ढोका लगाइयो, बिर्को लगाइयो, आग्लो तेर्साइयो।
त्यसपछि उनी कसैलाई केही नभनी एक्लै हिँडिन्। पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, पच्युहरूका गाउँगाउँ डुलिन्। एक दिन, दुई दिन, तीन, चार, पाँच, सात गर्दै नौ दिन बिते।
अनि उनी फर्किइन्, तर सिर्कुलामीको रूपमा होइन।
चन्द्रमा र सूर्यको गुँडमा “म्याउँ, म्याउँ” गर्दै एउटा बिरालो आइपुग्यो।
बिरालोले सोध्यो, “लेउरातीको मुटु कहाँ राख्यौ?”
चन्द्रमा र सूर्यले भने, “सुनको बाकस र चाँदीको बाकसभित्र। ढोका लगाएका छौँ, बिर्को र आग्लो लगाएका छौँ।”
त्यसपछि चन्द्रमा गुन्द्री बुन्न गए, सूर्य कपडा बुन्न गए।
बिरालोले ढोका खोलेर भर्याङ चढ्यो। सुनको बाकसको बिर्को खोल्यो, चाँदीको बाकसको बिर्को खोल्यो, अनि मुटु निकालेर आफ्नो पहिरनभित्र लुकायो।
आकाशबाट झरेको चिल
तल धरतीमा छ जना गुरु बसेका थिए: लामा गुरु, तिब्बती गुरु, पच्यु गुरु, घ्याप्री गुरु र अरू दुई। उनीहरू चार किसिमका जडीबुटी ल्याएर, मन्त्र फुकेर लेउरातीलाई फेरि जिउँदो पार्ने औषधी बनाउँदै थिए: सास दिने औषधी, रगत दिने औषधी, शरीरमा तातो दिने औषधी।
कसैले माथि हेरेर चिच्यायो, “ऊ हेर! माथि आकाशमा त चिल बनेर बसेकी छे! लुकाओ, औषधी लुकाओ!”
गुरुहरूले औषधी लुकाउन त खोजे, तर सकेनन्। चिल आकाशबाट सर्याक्क झरेर औषधी टिप्यो र उडिहाल्यो।
छ जना गुरु रोए। धरतीसँग गुनासो गर्दै रोए, आकाशसँग गुनासो गर्दै रोए। साँझ पर्दै गर्दा रोए, अँध्यारो हुँदै गर्दा रोए, बाटो हिँड्दै रोए।
सिर्कुलामी भाइको गाउँ, भाइको घर फर्किएर जडीबुटी मिसाइन्, मन्त्र फुकिन्, अनि सास दिने, रगत दिने र तातो दिने औषधी बनाइन्। भाइको मुटु फेरि ठाउँमा राखेर उनले औषधी लगाइन्।
लेउराती जस्ताका तस्तै ब्युँझे, कतै केही बिग्रेको थिएन।
अब न कुलमा कोही कम थियो, न गाउँमा कोही घाइते। सबै आफन्त, सबै छिमेकी, सबै गाउँले आआफ्नो ठाउँमा थिए। सबै कुरा पहिलेजस्तै भयो।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- S. S. Strickland, “The Gurung Priest as Bard”, Kailash १०(३–४), सन् १९८३, पृ. २२७–२६५ (सन् १९८० मा रेकर्ड गरिएको पे “Sirkulami, Leürati and Pörulapwe” को पूरा पाठ र अनुवाद, पृ. २३७–२५१; गाउँका मानिसको भनाइ, रातो पहिरनको चलन, पृ. २३७–२३८ को टिप्पणी; अर्को प्रस्तुतिसँगको तुलना)। Digital Himalaya
- Stan Royal Mumford, Himalayan Dialogue: Tibetan Lamas and Gurung Shamans in Nepal, University of Wisconsin Press, सन् १९८९, पृ. ५५ (ग्यासुम्दोका पच्युले गाउने रूप)। Internet Archive
- Bernard Pignède, The Gurungs: A Himalayan Population of Nepal, अनु. र सं. Sarah Harrison र Alan Macfarlane, Ratna Pustak Bhandar, काठमाडौँ, सन् १९९३, पृ. ३११ (महिला पच्यु रिमाइच्यो, पच्युले माला छड्के लगाउने चलन)। PDF
- माथिको फोटो: Sikles village.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। गुरुङ प्ये पवित्र पाठ हो, त्यसैले यहाँ त्यसको अनुवाद होइन, कथा मात्र आफ्नै शब्दमा सुनाइएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
