Skip to content

← नेपालका लोककथा

सामा र चकेवा

मैथिली लोककथा, सामा-चकेवा पर्वसँग जोडिएको, मिथिला

रातको अँध्यारोमा बालिएका दियोसहित बाँसका डालाहरू, भित्र माटाका साना मूर्ति
सर्लाहीमा सामा-चकेवा खेल्न राखिएका डाला: माटाका चरा र मूर्ति, अनि दियो, सन् २०२१। Photo: Pustam.EGR, CC BY-SA 4.0

कथाअनुसार श्रीकृष्णकी श्यामा नामकी एउटी छोरी थिइन्। मिथिलामा उनलाई सामा भनिन्छ। सामाको बिहे एउटा आश्रममा बस्ने चारूवक्यसँग भएको थियो।

एक दिन सामा आफ्ना पतिलाई भेट्न आश्रमतिर जाँदै गर्दा बाटोमा उनलाई चुगला नाम गरेको एक जनाले देख्यो।

चुगलाको कुरा

कसैको कुरा सुन्यो कि अलिकति थपेर अर्कोकहाँ पुर्‍याइहाल्ने चुगलाको बानी थियो। सामा आश्रमतिर जाँदै गरेको देखेर चुगला सिधै श्रीकृष्णकहाँ चुक्ली लगाउन पुग्यो, अनि बिस्तारै कानमा भन्यो:

“प्रभु, एउटा कुरा भन्नु थियो... तपाईँकी छोरी सामा कुनै मुनिसँग प्रेम गर्छिन् रे। आश्रमतिर जाँदै गरेको मैले आफ्नै आँखाले देखेँ।”

कुरा झुटो थियो, सामा त आफ्नै पतिलाई भेट्न गएकी थिइन्। तर चुगलाको कुरा पत्याएर श्रीकृष्णले रिसको झोकमा छोरीलाई “चरा बन्!” भनी श्राप दिनुभयो।

चरा

श्राप लागेर सामा चरा बनिन्।

पत्नी चरा बनेको थाहा पाएपछि चारूवक्यले वियोग सहन सकेनन्। तपस्या गरेर उनी आफैँ पनि चकेवा चरा बने, अनि सामासँगै बस्न थाले।

दुवै चरा वृन्दावनमा बस्थे, तर उनीहरूका विरोधीले त्यहाँ पनि छोडेनन्। वृन्दावनमै आगो लगाएर उनीहरूलाई त्यहाँबाट लखेट्न धेरै प्रयास गरे।

भाइको तपस्या

बहिनी चरा बनेको खबर सुनेपछि सामाका भाइ साम्ब छटपटिन थाले।

उनी बुबाकहाँ पुगे। “बुबा, सामाले केही गल्ती गरेकी छैन। कृपया श्राप फिर्ता लिनुहोस्।”

बुबालाई धेरै बिन्ती गरे, अनुनय गरे, तर केही लागेन। अनि साम्बले तपस्या थाले।

कात्तिक पूर्णिमाको दिन तपस्या पूरा भएपछि वरदानमा उनले बहिनीलाई फेरि उनकै पुरानो रूपमा पाए। सामा फेरि मान्छे बनिन्, अनि चारूवक्य पनि आफ्नै तपस्या र साहसले फेरि मान्छे बने।

अनि चुगला? उसलाई मिथिलाका दिदीबहिनीले आजसम्म माफ गरेका छैनन्।

भनिन्छ, सामाले पाएको भाइको मायाको सम्झनामा त्यसैबेलादेखि मिथिलामा दिदीबहिनीहरू आफ्ना दाजुभाइका लागि सामा-चकेवा खेल्छन्। अनि हरेक वर्ष गीत गाउँदै चुगलाको जुँगामा आगो लगाउँछन्।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • हिमांशु चौधरी (रासस), “यस्तो छ सामा-चकेवा पर्वको पौराणिक कथा…”, अनलाइनखबर, वि.सं. २०७६ कात्तिक १३ (माथिको कथा: श्यामा र चारूवक्य, चुगलाको चुक्ली, श्राप, साम्बको तपस्या, कात्तिक पूर्णिमा, वृन्दावनमा आगो; रामभरोस कापडिका भनाइ, पद्म र स्कन्द पुराण, पर्वका मूर्ति, शीत र दुबो, चुगलाको जुँगा, विसर्जनको बोली)। अनलाइनखबर
  • रासस, “Sama-Chakewa festival begins in Mithila region”, The Himalayan Times, सन् २०१९ नोभेम्बर २ (चक्रधर र शिवको तपस्या भएको रूप, दाजुभाइले खनेको माटो, डालामा दियो, सात ऋषि र वृन्दावन)। The Himalayan Times
  • आरती राय, “Outmigration and declining participation threaten a Mithila tradition”, The Kathmandu Post, सन् २०२४ नोभेम्बर ११ (साम्ब नै चकेवा भएको रूप, जनकपुरको खरियानी गाउँ, खरनादेखि पूर्णिमासम्म, चिउरा-दही र डोली, बसाइँसराइ, इटहरीको समूह, चरा र विसर्जनको अर्थ)। The Kathmandu Post
  • मनोज पौडेल, “Water bird count begins nationwide”, The Kathmandu Post, सन् २०२६ जनवरी ४ (हिउँदे चराका प्रजाति, कहाँबाट आउँछन्, कहिलेसम्म बस्छन्, गन्तीका ठाउँ)। The Kathmandu Post
  • हिमांशु नितनवरे, “Study finds most Himalayan birds migrate downslope, but climate impact may affect it”, Down To Earth, सन् २०२३ अक्टोबर ३ (तरुण मेनन र साथीहरूको अध्ययन, Global Ecology and Biogeography: ३०२ प्रजाति, Buff-barred warbler)। Down To Earth
  • माथिको फोटो: Sama Chakeva Sarlahi 2.jpg, Pustam.EGR, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा