Skip to content

← नेपालका लोककथा

घाटु

गुरुङ, मगर र अरू समुदायको कथा, लमजुङ र गण्डकी क्षेत्र

मुकुट, गुन्युचोलो र मालासहित परम्परागत पहिरनमा सजिएका गुरुङ युवतीहरू
तमु ल्होसार सन् २०१८ मा घाटुका लागि सजिएका गुरुङ युवतीहरू। Photo: S Pakhrin, CC BY 2.0

माघको श्रीपञ्चमीका दिन लमजुङको भुजुङ गाउँमा केही साना केटीहरूलाई नुहाइधुवाइ गराएर हातखुट्टाका नङ काटिन्छन्, अनि गुन्युचोलो लगाएर शिरमा मुकुट पहिराइन्छ।

यिनै केटीहरू यो वर्षका घाटुनी हुन्।

सबै केटी घाटुनी बन्न पाउँदैनन्। गाउँका गुरुहरू भन्छन्, कपाल काटेकी, चोट लागेकी वा सर्प, कुकुरले टोकेकी केटीमा घाटु चढ्दैन। छानिएका केटीमध्ये जसलाई पहिले घाटु चढ्छ, उनी राजा बन्छिन्, अर्की रानी।

त्यसपछि महिनौँ अभ्यास चल्छ, अनि वैशाख पूर्णिमा आउँछ।

गाउँका पाका मानिस मादलको तालमा ढिलो, लामो भाकामा घाटुका गीत गाउन थाल्छन्। घाटुनीहरू आँखा चिम्लेर कहिले उभिएर, कहिले बसेर, कहिले भुइँमा ढल्केर बिस्तारै कम्मर मर्काउँछन्, औँला चट्काउँछन्। गीत अघि बढ्दै जाँदा उनीहरू नाचमा डुबेर घण्टौँसम्म वरपरको केही थाहा पाउँदैनन्।

गीतले एउटै कथा भन्छ।

सिकार

धेरै पहिले पहाडमा परशुराम नाम गरेका एक राजा थिए।

एक दिन सिकार खेल्न निस्केका राजा जङ्गलै जङ्गल, डाँडै डाँडा हिँड्दै आफ्नो पहाडी राज्यबाट धेरै टाढा पुगे। त्यहीँ उनले यम्फावतीलाई भेटे।

दुवैको बिहे भयो, अनि उनीहरूबीच गहिरो माया बस्यो। केही समयपछि उनीहरूको एउटा छोरा जन्मियो।

घाटुका गीतमा यो बेलाको जीवन लामो गरी आउँछ: बिहेवारी, शृङ्गार, जन्म, खेतीपाती, माछा मार्ने।

युद्ध

तर एक दिन छिमेकी राज्यका राजाले आक्रमण गरेपछि परशुराम आफ्नो राज्य जोगाउन युद्धमा गए।

अनि फर्केनन्।

रानी

राजाको खबर आएपछि रानी यम्फावती शोकमा डुबिन्। यहीँ घाटुको गीत सबैभन्दा गह्रौँ हुन्छ, अनि घाटुनीहरू रानीको शोक आफैँ बोकेझैँ सबैभन्दा गहिरो गरी नाच्छन्।

रानीले आफ्नो राज्य त्यागेर सानो छोरालाई अन्तिम पटक बिदा गरिन्।

सबैले रोके। “नजानुस्,” उनीहरूले भने। “यो सानो बच्चालाई छोडेर नजानुस्।”

तर कसैको कुरा नसुनी रानी सती जान राजाको चितातिर लागिन्।

आगोले नछोएको रानी

घाटुको मूल कथा यहीँ टुङ्गिन्छ, तर भुजुङजस्ता गाउँमा कुसुन्डा भनिने यसको अर्को अन्त्य पनि नाचिन्छ।

त्यो कथाअनुसार रानी चितामा त गइन्, तर आगोले उनलाई पोलेन। रानी कुसुन्डा भएर जङ्गलतिर लागिन्।

भुजुङमा घाटु सकिनुभन्दा अघिल्लो रात कुसुन्डा नाचिन्छ। भोलिपल्ट साँझ घाटु सेलाइन्छ, अनि घाटुनीहरू आफ्नो साधारण जीवनमा फर्कन्छन्।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • आश गुरुङ, “The story behind Ghatu Nach”, The Kathmandu Post, ९ जुन सन् २०२४ (भुजुङको घाटु, घाटुनी छान्ने नियम, कथा, सबैले रोक्दा पनि बच्चा छोडेर सती जान लागेकी रानी, बाह्रमासे, सती र कुसुन्डा घाटु, जगमान गुरुङ र डीबी गुरुङका मत)। Kathmandu Post
  • “बन्दीपुरमा भुजुङको घाटु नाच”, कान्तिपुर (गण्डकी प्रदेश), सन् २०२६ (परशुराम राजा र ह्योमाउदी (यम्फावती) रानी, श्रीपञ्चमीको तयारी र पहिरन, अघिल्लो रात कुसुन्डा नाचेर घाटु सेलाउने चलन, गीतका विषय, मर्स्याङ्दी र चेपेको दोभान)। कान्तिपुर
  • सेवा भट्टराई, “Ghatu dance of Lamjung”, Nepali Times, २७ मे सन् २०१९ (पश्रमु राजा र याम्बावती रानीको कथा, नालमा गाउँ, नाच्ने समुदाय, गीतको भाषा, सतीको चलन नभएको र लाहुरेले ल्याएको मत, रेकर्ड गर्न नदिने चलन)। Nepali Times
  • “घाटु जगाउँदै स्थानीय”, कान्तिपुर (गण्डकी प्रदेश), सन् २०२५ (गोरखाको बिरेन्चोकमा घाटु, गुरुबा र गुरुआमा)। कान्तिपुर
  • दुर्गालाल केसी, “लोपोन्मुख कुसुन्डा भाषालाई जोगाउन अभियान”, कान्तिपुर (कोसेली), सन् २०२६ (२०७८ को जनगणनामा कुसुन्डाको सङ्ख्या र भाषा बोल्ने, जङ्गलको घुमन्ते जीवन, दाङ र प्युठानका भाषा कक्षा)। कान्तिपुर
  • “This is how ‘Sati’ practice was abolished 103 years ago”, Himal Press (अङ्ग्रेजी), सन् २०२३ (सती रोक्ने प्रयास र सन् १९२० जुलाई ८ को कानुन)। Himal Press
  • माथिको फोटो: Ghatu Dance.jpg, S Pakhrin, Wikimedia Commons, CC BY 2.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा