काठमाडौँको लगन टोलमा त्यो दिन खुट्टा टेक्ने ठाउँ थिएन। मछिन्द्रनाथको रथ लगन आइपुगेको थियो, बाजा बजिरहेका थिए, अनि मान्छेहरू एकअर्कालाई धकेल्दै रथ हेर्न अघि सर्दै थिए।
त्यो भिडमा एक जना मानिस चुपचाप उभिएर जात्रा हेरिरहेका थिए। हेर्दा अरूजस्तै साधारण भएकाले कसैले उनको वास्ता गरेनन्।
तर एक जनाले भने वास्ता गरे। वंशावलीले उनलाई बिसेत भनेर मात्र चिनाउँछ। उनले ती मानिसलाई एकपटक हेरे, फेरि हेरे, अनि चिने। यी मान्छे होइनन्! जे मागे पनि दिने स्वर्गका कल्पवृक्ष पो मान्छेको भेष लिएर जात्रा हेर्न झरेका रहेछन्।
बिसेतले उनलाई समातिहाले।
समातिएका देवता
कल्पवृक्ष छुट्न खोजे, तर सकेनन्।
“मलाई छाडिदेऊ,” उनले बिन्ती गरे।
“छाड्छु,” बिसेतले भने, “तर एउटा कुरा दिनुपर्छ।”
“के चाहियो?”
“मलाई एउटा सत्तल बनाउनु छ, बटुवा र यात्रीहरू बास बस्ने ठुलो पाटी। त्यसका लागि एउटै रुखको काठ पुगोस्।”
एउटै रुखले कहीँ सिङ्गो सत्तल बन्छ? तर कल्पवृक्षसँग अर्को उपाय थिएन। उनले वचन दिएपछि बल्ल बिसेतले उनको हात छाडे।
चौथो दिन
एक दिन बित्यो, केही भएन। दोस्रो दिन पनि केही भएन, तेस्रो दिन पनि।
चौथो दिन बिसेतको अगाडि एउटा ठुलो सालको रुख आइपुग्यो, कल्पवृक्षले वचन पूरा गरेका थिए। भनिन्छ, त्यो रुख उत्तरतिर इखा पोखरीनजिक उभिएको थियो।
बिसेतले राजासँग अनुमति मागे, राजाले दिए। रुख काटियो, चिरियो, अनि मिस्त्रीहरू काममा लागे। बिचमा चारवटा अग्ला खाँबामा अडिएको तीन तलाको ठुलो सत्तल उभियो।
अचम्म त के भने, सत्तल बनिसक्दा पनि काठ सकिएन। बाँकी काठले नजिकै सिकमु बहाल बन्यो, त्यसपछि पनि बचेको काठले अर्को सानो सत्तल, सिंह सत्तल बन्यो।
कल्पवृक्षको सर्त
कल्पवृक्षले जाँदाजाँदै एउटा सर्त राखेका थिए। “यो सत्तल कुनै देवतालाई नचढाउनू। चढायौ भने यसको काठ हिँडेर जान्छ।”
त्यसैले त्यो सत्तल कुनै देवतालाई चढाइएन।
एउटै रुखको काठ (काष्ठ) बाट बनेको मण्डप भएकाले मानिसहरूले त्यसलाई काष्ठमण्डप भन्न थाले। अनि बिस्तारै त्यही नाम काठमाडौँ बनेर वरिपरिको सारा सहरको नाम भयो।
अर्को एउटा कुरा पनि भनिन्छ। कल्पवृक्ष नुन र तेलको भाउ बराबर नभएसम्म यही सहरमा बस्ने वचनमा बाँधिएका थिए रे। त्यसैले हरेक वर्ष सत्तलको पूजामा मानिसहरूले चर्को स्वरमा कराउनुपर्छ रे, “नुन र तेलको भाउ अझै बराबर भएको छैन!” यसो गर्दा कल्पवृक्ष अर्को एक वर्ष यहीँ बस्नुपर्छ।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Daniel Wright (सम्पा.), History of Nepal, translated from the Parbatiya, Cambridge University Press, सन् १८७७, पृ. २११ (लगन जात्रामा कल्पवृक्ष, बिसेत, एउटै रुखको सत्तल, चौथो दिन सालको रुख, राजाको अनुमति, नाम काठमाडौँ, नचढाउने सर्त)। Internet Archive
- Wolfgang Korn, The Traditional Architecture of the Kathmandu Valley, Ratna Pustak Bhandar, सन् १९७७ (परिमार्जित १९९८), काष्ठमण्डपको अध्याय (एउटै रुख, इखा पोखरीनजिकको रुख, सिकमु बहाल र सिंह सत्तल, सन् ११४३ को नाम, मरु सत्तल)। Internet Archive
- Dipesh Risal, “Kasthamandap: Microcosm of Kathmandu’s Living Culture and Storied History”, Asianart.com, सन् २०१५ (नुन र तेलको भाउ कराउने चलन, बजार, सन् १०९० को सम्भावित उल्लेख)। Asianart
- Dipesh Risal, “Legend I: The Origin”, Rebuild Kasthamandap, सन् २०१५ (लोपिपाद र मन्त्रको आजको रूप, नुन र तेलको कुरा)। Wayback Machine
- Durham University, “Second phase of work begins at Kasthamandap in Kathmandu”, सन् २०१६ (उत्खनन, आठौँ शताब्दीको प्रारम्भिक मिति, बलिया जग र हराएको आधार-ढुङ्गा)। Wayback Machine
- माथिको फोटो: Kasthamandap Kathmandu (2023).jpg, Chainwit., Wikimedia Commons, CC BY 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
