सुरुमा पानी मात्र थियो। जता हेर्यो, पानी नै पानी। माटो पनि थियो, तर पानीको धेरै तल, कसैको पहुँचै नपुग्ने ठाउँमा पुरिएको थियो।
ठाकुर जिउले पहिले पानीमा बस्ने जीव बनाए: गँगटो, गोही, झिँगा माछा, रागोय माछा, गँड्यौलो, कछुवा। अनि उनले सोचे, “अब मान्छे बनाउँछु।”
उनले माटोका दुई मान्छे बनाए। दुवै तयार भइसकेका थिए, सास भर्न मात्र बाँकी थियो। ठिक त्यही बेला आकाशबाट दिनको घोडा, सिञ सादोम, दौडँदै तल झर्यो, अनि ती दुवैलाई कुल्चीकुल्ची टुक्राटुक्रा पारेर फर्कियो।
ठाकुर जिउलाई निकै दुःख लाग्यो।
“अब माटोको बनाउँदिनँ,” उनले भने। “चरा बनाउँछु।”
फिँजको डुङ्गा
ठाकुर जिउले आफ्नै छातीबाट निकालेर दुई चरा बनाए, हाँस र हाँसिल। हत्केलामा राखेर हेर्दा ती असाध्यै राम्रा देखिए। उनले फुक मार्नेबित्तिकै चराहरू ब्युँझेर आकाशतिर उडे।
उडे त, तर बस्ने ठाउँ कहाँ? तल पानी मात्र थियो। थाकेपछि ती घरिघरि ठाकुर जिउकै हातमा फर्केर बस्थे।
एक दिन सिञ सादोम यसपटक पानी पिउन फेरि तल झर्यो। पिउँदापिउँदै उसको मुखबाट चुहिएको फिँज पानीमाथि तैरिन थाल्यो। भनिन्छ, समुद्रको पानीमा आज देखिने फिँज त्यहीँबाट सुरु भएको हो।
“त्यो फिँजमाथि बस,” ठाकुर जिउले चराहरूलाई भने।
चराहरू त्यसमाथि बसेपछि फिँजले उनीहरूलाई डुङ्गाले झैँ बोकेर सारा समुद्र घुमायो। तर केही दिनमै उनीहरू फेरि ठाकुर जिउसामु आइपुगे।
“हामी घुमिरहेका त छौँ,” उनीहरूले बिन्ती गरे, “तर खाने कुरा कतै पाउँदैनौँ।”
को ल्याउँछ माटो?
ठाकुर जिउले गोहीलाई बोलाए।
“मलाई किन बोलाउनुभयो, ठाकुर?”
“तल पुगेर माटो ल्याउन सक्छौ?”
“तपाईँ भन्नुहुन्छ भने ल्याउँला।”
गोहीले पानीमुनि गएर माटो बोकी माथि आउन खोज्यो, तर माथि आइपुग्दा त सबै माटो पानीमा घुलिसकेको रहेछ।
अनि झिँगा माछाको पालो आयो। उसले आफ्ना चिम्टाले माटो समातेर ल्याउँदै थियो, तर बाटैमा सबै घुलेर गयो।
त्यसपछि रागोय माछाले पानीमुनि गएर केही माटो मुखमा, केही पिठिउँमा बोकेर ल्याउन खोज्यो, तर त्यो पनि बाटैमा घुल्यो। भनिन्छ, त्यही दिनदेखि रागोय माछाको शरीरमा कत्ला छैन।
ढुङ्गे गँगटोले पनि चिम्टामा माटो बोकेर ल्याउन खोज्यो, तर उसको पनि सबै माटो घुलेर गयो।
अन्तमा ठाकुर जिउले गँड्यौलालाई बोलाए।
“तल पुगेर माटो ल्याउन सक्छौ?”
गँड्यौलाले भन्यो, “ल्याउन सक्छु, तर कछुवा पानीमाथि नहल्लिई उभिनुपर्छ।”
कछुवालाई बोलाएर पानीमाथि उभ्याइयो, अनि ठाकुर जिउले उसका चारवटा खुट्टा चार दिशातिर साङ्लाले बाँधिदिए। अब कछुवा पानीमाथि टसको मस भएन।
अनि गँड्यौलाले आफ्नो पुच्छर कछुवाको पिठिउँमा टेकायो र मुख तल समुद्रको पिँधसम्म पुर्यायो। ऊ तल माटो खाएर माथि कछुवाको पिठिउँमा निकाल्थ्यो, त्यसैले माटो पानीमा बग्नै पाउँदैनथ्यो। कछुवाको पिठिउँमा थुप्रिएको माटो फैलिँदै गएर कडा पत्रझैँ जम्यो। सारा धरतीलाई पुग्ने जति माटो नहुन्जेल गँड्यौलाले निकालिरह्यो, निकालिरह्यो।
धरती
ठाकुर जिउले त्यो माटोलाई दाँदेले सम्याउन लगाए। दाँदेमा अड्केर थुप्रिएको माटो पहाड बन्यो।
पानीमाथि तैरिरहेको फिँज माटोमा टाँसिएपछि ठाकुर जिउले त्यही फिँजमा सिरोम घाँसको बिउ छरे। सबैभन्दा पहिले सिरोम उम्रियो, त्यसपछि दुबो, त्यसपछि करम रुख, अनि साल र अरू सबै रुखबिरुवा। जहाँजहाँ पानी उम्लिएर निस्किरहेको थियो, त्यहाँ उनले ढुङ्गा थिचेर बन्द गरिदिए। धरती बलियो भयो।
हाँस र हाँसिलले सिरोमको झाङमा गुँड बनाएर दुईवटा फुल पारे। हाँसिल फुल ओथारो बस्थी, हाँस खाना खोजेर ल्याउँथ्यो। एक दिन फुल फुटे, अनि आमा! त्यसबाट दुई मान्छे पो निस्किए, एउटा केटा र एउटी केटी।
दुवै चरा चिन्ता गर्दै गाउन थाले:
ओ दैया दैया, समुद्रमाथि,
ओ दैया दैया, यी दुई मान्छे जन्मे,
ओ दैया दैया, अब यिनलाई कहाँ राख्ने?
“हामी यी दुईलाई कसरी पाल्ने?” उनीहरूले ठाकुर जिउसँग सोधे।
ठाकुर जिउले उनीहरूलाई कपास दिए। “तिमीहरू जे खान्छौ, त्यसको रस निचोरेर कपास भिजाऊ, अनि बच्चाको मुखमा दिऊ। उनीहरू त्यही चुसेर बाँच्नेछन्।”
कपास चुस्दाचुस्दै बच्चाहरू हुर्केर हिँड्न थाले। तर जति ठूला हुँदै गए, चराहरूको चिन्ता उति बढ्दै गयो।
“उड, अनि यिनीहरू बस्ने ठाउँ खोजेर आऊ,” ठाकुर जिउले भने।
सूर्य अस्ताउने दिशातिर उड्दै जाँदा चराहरूले हिहिरी पिपिरी भन्ने ठाउँ भेट्टाए, अनि फर्केर ठाकुर जिउलाई सुनाए।
“उनीहरूलाई त्यहीँ लैजाऊ,” ठाकुर जिउले भने।
हाँस र हाँसिलले दुवै बच्चालाई आफ्नो पिठिउँमा बोकेर हिहिरी पिपिरी पुर्याएर त्यहीँ छाडिदिए। तिनै दुई हुन्, सतारहरूका पहिला पुर्खा पिल्चु हाडाम र पिल्चु बुढी।
अनि हाँस र हाँसिलको के भयो? सतारहरू भन्छन्, पुराना पुर्खाले यो कुरा कहिल्यै सुनाएनन्, त्यसैले कसैलाई थाहा छैन।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- नवराज खतिवडा, “Custom, Myth and Rituals of Santhals”, Triyuga Academic Journal ४(१), डिसेम्बर सन् २०२५, पृ. ४२–४६ (झापा, मोरङ र सुनसरीका सतार, ठाकुर जिउ, सूर्यको घोडा, छातीबाट बनेका हाँस र हाँसिल, फिँज, कछुवा र गँड्यौलो, हाराम र आयो)। NepJOL
- P. O. Bodding (सम्पादक र अनुवादक), Traditions and Institutions of the Santals (Horkoren Mare Hapramko Reak Katha, गुरु कोलियानले सुनाएको), Oslo, सन् १९४२, अध्याय १ “The Ancestors’ Story”, भूमिका (कथा सुनाइने दुई संस्कार) र पृ. ३–५ (हरेक जनावरसँग ठाकुरको कुराकानी, रागोय माछाको कत्ला, चार दिशामा बाँधिएको कछुवा, पहाड, सिरोम र अरू बिरुवा, चराको गीत, कपास, हिहिरी पिपिरी, पिल्चु हाडाम र पिल्चु बुढी; पृ. १४–१७ मा झिमोली रानी र कन्याउने कछुवाको रूप)। Internet Archive
- त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्नातकोत्तर शोधपत्र, झापाका सन्थालहरूबारे, पृ. ७–८, चिन्तामणि दाहालको झापाका सतार जातिको सांस्कृतिक अध्ययन (वि.सं. २०५०) मा आधारित (सात छोरा र सात छोरीको छोटो रूप, थरहरू)। TU eLibrary
- माथिको फोटो: Santhal Dance at Jhapa, Nepal.jpg, Subarna Majhi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो। यो कथा सतार समुदायको पवित्र कथा हो। यहाँ सम्मानसाथ सुनाइएको हो।
