धेरै पहिले उराँवहरूको आफ्नै राज्य थियो, आफ्नै राजा थिए। अग्लो पठारमाथि रोहतासगढ भन्ने उनीहरूको किल्ला थियो। किल्लाका ढुङ्गे पर्खाल अग्ला र बलिया थिए, वर्षौँ प्रयास गर्दा पनि शत्रुले भित्र पस्ने बाटो भेट्टाएनन्।
सुखी र सम्पन्न उराँवहरूलाई देखेर छिमेकी राज्यहरूलाई डाह लाग्थ्यो, तर रोहतासगढलाई खुला लडाइँमा कसैले जित्न सकेको थिएन।
चाडको रात
धेरै सोचेपछि अन्तमा शत्रुहरूले एउटा कमजोरी भेट्टाए।
हरेक वर्ष उराँवहरू पुर्खाको सम्झनामा ठुलो चाड मनाउँथे। त्यस दिन सारा किल्लामा भोज चल्थ्यो, राति अबेरसम्म नाचगान हुन्थ्यो। भोजपछि गहिरो निद्रामा परेका पुरुषहरू भोलिपल्ट दिन नचढुन्जेल उठ्दैनथे।
“चाडको भोलिपल्ट बिहान किल्लाका सबै पुरुष सुतिरहेका हुन्छन्, त्यतिबेलै आक्रमण गरौँ,” शत्रुले योजना बनाए।
चाड आयो। भोज भयो, नाच भयो, अनि रात ढल्किँदै जाँदा पुरुषहरू एकपछि अर्को गर्दै निदाए।
अनि बिहानको धमिलो उज्यालोमा शत्रुको सेना किल्लातिर अघि बढ्यो।
पगरी बाँधेका योद्धा
तर किल्लाका महिलाहरूले शत्रुको योजनाको सुइँको पाइसकेका थिए।
राजाकी छोरी सिङ्गी दईले बेर लगाइनन्, आफ्ना साथी चम्पा र कैली दईलाई बोलाएर किल्लाका सबै महिलालाई जम्मा गरिन्।
“पुरुषहरू त ब्युँझिँदैनन्,” उनले भनिन्। “किल्ला हामी नै जोगाउँछौँ।”
त्यो बेला उराँवका पुरुष र महिला दुवैले लामो कपाल पाल्थे, त्यसैले धमिलो उज्यालोमा टाढाबाट को पुरुष, को महिला छुट्याउनै गाह्रो हुन्थ्यो। महिलाहरूले शिरमा पगरी बाँधे, पुरुषका जस्ता लुगा लगाए, अनि हातमा धनुष र काँड लिए।
ढोका रित्तो होला, पहरेदार निदाएका होलान् भन्ने सोचेर शत्रु किल्लानजिक आइपुगे।
तर पर्खालमाथि पगरी बाँधेका योद्धाको लस्कर पो उभिएको रहेछ!
काँडको वर्षा भयो। शत्रुको सेना अलमलियो, पछि हट्यो, अनि भाग्यो।
केही समयपछि उनीहरू फेरि आए, तर फेरि पनि उही पगरी बाँधेका योद्धाले उनीहरूलाई धपाए। यसरी शत्रु दुईपटक हारे।
नदीको किनारमा
शत्रुका सेनापतिहरू छक्क परे। चाडको भोलिपल्ट उराँवका पुरुष उठ्नै सक्दैनन् भन्ने उनीहरूले सुनेका थिए। त्यसो भए लड्ने ती योद्धा को थिए त?
सत्य पत्ता लगाउन उनीहरूले केही सिपाहीलाई सोन नदीको किनारमा झाडीपछाडि लुकाएर राखे।
लडाइँपछि थाकेका योद्धाहरू नदीमा आएर आरामले बसे। दुवै हातले पानी उठाएर उनीहरूले अनुहार पखाले, पानी पिए। उनीहरूको बसाइ, हातको चाल, अनुहार सफा गर्ने तरिका, सबै देखेर लुकेका सिपाहीलाई शङ्का लाग्यो।
झाडीपछाडिका सिपाहीहरू अवाक् भए। उनीहरूलाई दुईपटक हराउने ती योद्धा महिला पो रहेछन्!
यो खबर सुनेर सेनापतिहरूलाई लाज लाग्यो, अनि उनीहरूले अझ ठुलो सेना जम्मा गरे।
अन्तिम लडाइँ
तेस्रोपटक शत्रु आउँदा महिलाहरू अचम्ममा परेनन्, तयार भएर बहादुरीसाथ लडे।
तर यसपटक शत्रुका सेनापति कराउँदै आफ्ना सिपाहीलाई उक्साइरहे, “हेर! हामीसँग लड्ने त महिला हुन्!” शत्रुको ठुलो र अघिभन्दा धेरै जोसिलो सेनालाई किल्लाले धेरै बेर थेग्न सकेन।
रोहतासगढ खस्यो।
तर सिङ्गी दई, चम्पा र कैली दईले अन्तिम बेलासम्म हार मानेनन्। किल्लामुनिको, उराँवहरूलाई मात्र थाहा भएको गोप्य सुरुङबाट उनीहरूले धेरै मानिसलाई सकुशल बाहिर निकाले।
रोहतासगढ छोडेपछि उराँवहरू छरिए। कोही पूर्व बङ्गालतिर गए, कोही आसामतिर, कोही दक्षिणका पठारतिर। अनि केही कोशी नदीको किनारै किनार माथि उक्लिँदै नेपाल आइपुगे।
उनीहरूले आफ्नो किल्ला त गुमाए, तर सिङ्गी दई र कैली दईलाई कहिल्यै बिर्सेनन्। आज पनि उराँवहरू उनीहरूलाई आफ्ना कुलदेवीका रूपमा पुज्छन्।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- सेवा भट्टराई, “The Subcontinent’s original people live on in Nepal”, Nepali Times (On the Margins), सन् २०२३, जनक राई र बेचन उराँवको पुस्तक Oraon of Nepal को आधारमा (नेपालमा सुनाइने रूप: पुर्खाको चाड, लामो कपाल, सिङ्गी दई र कैली दई, दुईपटकको जित, कोशीको किनार हुँदै नेपाल, कुलदेवी, उराँवहरूको सङ्ख्या, भाषा र हुलाकटिकट)। Nepali Times
- श्याम बाबु र अकिञ्चन खाखा, “Tribal Folk Cultures and Performativity: A Study of Jani Shikar and Murma Jatra”, Theatre Street Journal ६(१), सन् २०२२, पृ. १००–११२ (झारखण्डमा सुनाइने रूप: पगरी र धनुष-काँड, चम्पा, सोन नदीको किनारमा पत्ता लागेको कुरा, तेस्रो लडाइँ, गोप्य सुरुङ, जनी सिकार र उराँव लोकगीत)। PDF
- Sarat Chandra Roy, The Oraons of Chota Nagpur, राँची, सन् १९१५, पृ. २९–३५ (रोहतासगढबाट विस्थापन, शत्रुका विभिन्न नाम, मुस्ली बोकेका महिला र सुरुङ, सरकारी गजेटियरको भनाइ, शेरशाह र सन् १५३९) र पृ. ३६८–३६९ (जनी सिकार)। Internet Archive
- Sarat Chandra Roy, Oraon Religion and Customs, राँची, सन् १९२८, पृ. ३१४–३१५ (खद्दी वा सरहुल चाडको राति आक्रमण)। Internet Archive
- माथिको फोटो: Rohtasgarh fort.jpg, Callmekaushik, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
