कान्तिपुरको दरबारमा त्यो वर्ष हाँसो सुनिएन।
राजा प्रताप मल्लका छोरा राजकुमार चक्रवर्तेन्द्र मल्ल बितेका थिए, अनि रानी दिनरात रोइरहन्थिन्। कसैले सम्झाउन खोजे, कसैले फकाउन खोजे, तर उनको मन फर्किएन। उनलाई लाग्थ्यो, संसारमा यस्तो दुःख आफूलाई मात्र परेको छ।
राजा धेरै दिन सोचमा परे। यो दुःख उनको मात्र होइन भनेर रानीलाई कसरी बुझाउने?
राजाको आदेश
एक दिन सहरभरि राजाको आदेश सुनाइयो:
“यो वर्ष जुन-जुन घरमा कोही बितेका छन्, ती घरले एउटा गाई सिँगारेर, नत्र कुनै मानिसलाई गाईको भेष धारण गराएर सहर घुमाउनू। अनि जुलुस दरबार भएरै जानू।”
तोकिएको दिन जुलुस निस्कँदा रानी दरबारको झ्यालबाट हेर्दै थिइन्। एउटा गाई आयो, अनि अर्को, अनि अर्को, टोलटोलबाट गाईहरू लाम लागेर आइरहे।
रानीले देखिन्, यो वर्ष सहरका कति घरले आफ्ना मान्छे गुमाएका रहेछन्।
तर उनको शोक पनि त्यत्तिकै रह्यो। अरूको दुःख देखेर आफ्नो दुःख घट्दैन रहेछ।
हाँसो
अर्को उपाय सोचेर राजाले फेरि आदेश दिए:
“अब गाईसँगै ठट्टा पनि आओस्। जसले जसलाई गिज्याउन चाहन्छ, गिज्याओस्। प्रहसन देखाओस्, व्यङ्ग्य गरोस्। यो जात्रामा कसैलाई सजाय हुनेछैन।”
त्यसपछि जुलुसको रङ्ग नै फेरियो। कोही अनौठो भेष बनाएर आए, कोही नाटक गर्दै आए। कसैले ठुलाबडाका चाला र सहरका बेथितिमाथि व्यङ्ग्य गरे, अनि दरबारमुनि हाँसोको आवाज गुञ्जियो।
अनि भनिन्छ, त्यो दिन रानीको शोक हट्यो।
कथाअनुसार त्यही दिनदेखि गाईजात्रा हरेक वर्ष हनुमानढोका दरबार भएर जान्छ। जो कोहीलाई पनि खुलेर गिज्याउन पाइने चाड यही एउटा हो।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- सूचना तथा प्रसारण विभाग, नेपाल परिचय, एघारौँ संस्करण, वि.सं. २०८० असार, “गाईजात्रा”, पृ. २०७–२०८ (राजकुमार चक्रवर्तेन्द्र मल्लको मृत्यु, रानीलाई खुसी पार्न प्रताप मल्लले पहिलो पटक गाईजात्रा गराएको किंवदन्ती, शोकहरण, खड्गजात्रा र लाखे नाच, जनैपूर्णिमाको भोलिपल्ट)। Internet Archive
- “आज गाईजात्रा पर्व मनाइँदै”, सेतोपाटी (राष्ट्रिय समाचार समिति), वि.सं. २०८३ भदौ १३ (संसारले पनि यस्तै शोक बेहोर्छ भन्ने देखाउन जुलुस, त्यसले पनि मन शान्त नभएपछि प्रहसन र व्यङ्ग्यको आदेश, हनुमानढोका भएर जाने चलन, वैतरणी, दान, अष्टमीसम्मका कार्यक्रम, नेवार बस्तीका सहर)। सेतोपाटी; अघिल्लो वर्षको उस्तै समाचार अङ्ग्रेजीमा: “Gaijatra festival celebrated (Photos)”, Onlinekhabar English, सन् २०२५ अगस्ट १०। Onlinekhabar
- “Did Pratap Malla really start Gaijatra in the 17th century? There’s no proof to say he did”, Onlinekhabar English, सन् २०२२ अगस्ट १२ (जनजिब्रोमा रहेको कथा, जसमा राजाले डर नमानी व्यङ्ग्य गर्न दिएको आदेश पनि आउँछ; गौतमवज्र वज्राचार्य र दिनेशराज पन्तका तर्क)। Onlinekhabar
- “Fact-checking school books: Relearn these 9 facts about Nepal”, Onlinekhabar English, सन् २०२४ मे २६ (बुँदा ८: प्रताप मल्लले गाईजात्रा सुरु गरेको पुष्टि नहुने)। Onlinekhabar
- Daniel Wright (सम्पा.), History of Nepal, translated from the Parbatiya, Cambridge University Press, सन् १८७७, पृ. ३७–३८, सम्पादकको परिचय खण्ड (गाईजात्रा: गाईको भेषमा दरबार वरिपरि नाच्ने चलन) र पृ. २२०–२२१ (चक्रवर्तेन्द्र मल्ल एक दिन राजा भएर बितेको, शोकमा परेकी रानी, रानीपोखरी)। Internet Archive
- माथिको फोटो: Gai Jatra at Bhaktapur.jpg, Lawwwson, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
