भगवान् बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि उनको शरीरको दाहसंस्कार भयो, अनि उनका अस्थिधातु आठ भागमा बाँडिए। आठ राज्यका राजाले एक-एक भाग लगेर आ-आफ्नो देशमा त्यसमाथि स्तूप बनाए।
तीमध्ये एक भाग लुम्बिनीबाट पूर्वतिरको रामग्राम राज्यमा पुग्यो। त्यहाँका राजाले एउटा पोखरीको छेउमा अस्थिधातुमाथि स्तूप उठाए।
त्यो पोखरी साधारण थिएन। भनिन्छ, त्यसको गहिराइमा बस्ने एक नाग दिनरात स्तूपको पहरा दिन्थे, अनि त्यसको पूजा गर्थे। कहिलेकाहीँ उनी पानीबाट निस्केर सर्पकै रूपमा स्तूपलाई दाहिनेतिर पारेर परिक्रमा गर्थे।
सम्राट् आइपुगे
धेरै वर्षपछि भारतमा सम्राट् अशोकको राज्य फैलियो। बुद्धधर्ममा आस्था राख्ने उनको मनमा एउटा ठुलो योजना आयो। “ती आठै स्तूप खोलेर अस्थिधातु निकाल्छु,” उनले सोचे, “अनि चौरासी हजार भाग लगाएर चौरासी हजार नयाँ स्तूप बनाउँछु।”
एकपछि अर्को गर्दै सातवटा स्तूप खोलेपछि उनी आठौँ स्तूप भएको रामग्राममा आइपुगे।
काम सुरु हुन लाग्दा एक जना ब्राह्मण उनको अगाडि आएर ढोगे। “महाराज, तपाईँले धर्मका लागि धेरै पुण्य कमाउनुभएको छ। एकछिन आफ्नो रथ रोकेर मेरो घरमा पाल्नुहोस्।”
“तिम्रो घर कहाँ छ? नजिकै छ?” अशोकले सोधे।
“म यही पोखरीको नागराजा हुँ,” ब्राह्मणले भने।
पोखरीमुनिको दरबार
नागराजासँग पोखरीमुनिको दरबारमा पसेका अशोकले त्यहाँ जे देखे, त्यस्तो संसारमा कहीँ देखेका थिएनन्। अस्थिधातुको पूजाका लागि एकसेएक सामग्री सजाइएका थिए। ती हेर्दाहेर्दै सम्राट्लाई डर लाग्यो।
“यी त मान्छेको संसारमा पाइने कुरा होइनन्,” अशोकले भने।
नागराजाले भने, “महाराज, तपाईँ यसभन्दा राम्रो पूजा चढाउन सक्नुहुन्छ भने स्तूप भत्काउनुहोस्, सबै लैजानुहोस्। म तपाईँसँग लड्दिनँ।”
यस्तो पूजा संसारमा कसैले चढाउन सक्दैन भन्ने अशोकलाई थाहा थियो। त्यसैले उनी स्तूपमा हात नलगाई त्यत्तिकै फर्किए।
आठवटामध्ये रामग्रामको स्तूप मात्र जस्ताको तस्तै रह्यो।
हात्तीको बथान
समय बित्दै जाँदा रामग्राम राज्य उजाड भयो। सहर भत्कियो, मानिस हराए। स्तूपवरिपरि झाडी र रुख उम्रिए, तर त्यहाँ बढार्ने, पानी छर्कने कोही रहेन।
अनि एक दिन जङ्गलबाट हात्तीको एउटा बथान आयो।
कुनै हात्तीले सुँडले पानी ल्याएर स्तूपवरिपरिको जमिनमा छर्क्यो। कुनैले दाह्रामा हाँगा र झाडी बोकेर ल्यायो। कुनैले फूल टिपेर स्तूपअगाडि राख्यो। भोलिपल्ट तिनीहरू फेरि आए, पर्सिपल्ट पनि। भनिन्छ, हात्तीहरू यसरी बर्सौँसम्म स्तूपको सेवा गरिरहे।
एक दिन टाढाको देशबाट एक भिक्षु स्तूपको दर्शन गर्न रामग्राम आइपुगे। जङ्गलमा हात्तीको बथान देखेर निकै डर लागेकाले उनी रुखहरूपछाडि लुके।
लुकेर हेर्दा त हात्तीहरू ठिक विधिपूर्वक स्तूपमा पानी छर्किरहेका, फूल चढाइरहेका रहेछन्।
भिक्षुको मन निकै दुख्यो। “बुद्धको स्तूप छ, तर यसको सेवा गर्ने मानिस छैनन्,” उनले मनमनै भने। “बढार्ने, पानी छर्कने काम हात्तीले गरिरहेका छन्।”
त्यही बेला निधो गरेर उनले आफूले लिएका ठुला व्रत छोडे, अनि साधारण श्रामणेर बने। आफ्नै हातले घाँस र झाडी काटेर उनले स्तूपवरिपरिको ठाउँ सफा र पवित्र बनाए। त्यसपछि उनले देशका राजालाई भिक्षुहरू बस्ने विहार बनाइदिन मनाए। विहार बनेपछि त्यसका प्रमुख तिनै श्रामणेर भए।
भनिन्छ, त्यस दिनदेखि रामग्रामको विहारको प्रमुख सधैँ एक श्रामणेर नै हुने चलन चल्यो।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- फाहियान, A Record of Buddhistic Kingdoms, जेम्स लेगको अनुवाद, सन् १८८६, अध्याय २३ “Rama, and its tope” (पोखरीको नाग, अशोक र आठ स्तूप, नागको दरबार, हात्तीको बथान, डराएर लुकेका भिक्षु, श्रामणेरको विहार)। Project Gutenberg
- ह्वेनसाङ, Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World, स्यामुएल बिलको अनुवाद, भाग २, सन् १८८४, पुस्तक ६, “Lan-mo (Ramagrama)”, पृ. २६–२९ (परिक्रमा गर्ने नाग, ब्राह्मणको भेष, अशोकसँगको कुराकानी, सुँडले पानी छर्कने र दाह्रामा हाँगा बोक्ने हात्ती, भिक्षुहरूको समूह, पातको कुटी, राजाहरूले बनाएको विहार)। Internet Archive
- सुक्रसागर श्रेष्ठ, “Ramagrama Excavation”, Ancient Nepal १४२, पुरातत्त्व विभाग, सन् १९९९, पृ. १–१२ (आठ भागमा बाँडिएका अस्थिधातु, झरही नदीको किनारको स्तूप, संरक्षित स्मारक, सन् १९९७ को सर्वेक्षण, सन् १९९९ मा भेटिएको विहार)। Digital Himalaya
- “Ramagrama stupa”, विकिपिडिया (अङ्ग्रेजी), सन् २०२६ मा हेरिएको (परासी जिल्लाको रामग्राम नगरपालिका)। Wikipedia
- “Buddhist archaeological sites in the Greater Lumbini region”, Himal Press, सन् २०२३ (रामग्राम र तिलौराकोट युनेस्कोको सम्भावित सूचीमा, रामग्राम स्तूपभित्र बुद्धका अस्थिधातु रहेको विश्वास)। Himal Press
- माथिको फोटो: Ramagrama Stupa.jpg, Sukrat Gaud, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो। यो बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको पवित्र कथा हो। यहाँ सम्मानसाथ सुनाइएको हो।
