धेरै पहिले काठमाडौँमा केशचन्द्र नाम गरेका एक युवक थिए। घर राम्रो थियो, सम्पत्ति पनि थियो, तर केशचन्द्रलाई जुवाको लत थियो।
उनको हेरचाह गर्न एक जना अभिभावक राखिएका थिए, तर केशचन्द्र उनलाई छलेर यता जान्थे, उता जान्थे, अनि जहाँ जुवा चल्थ्यो, त्यहीँ बस्थे।
एक दिन ठँबहिलमा खेल्दाखेल्दै राति अबेर भएकाले उनी घर फर्केनन्, बरु त्यहीँ बस्ने आफ्नी दिदीको घर पसे।
“यति रातिसम्म जुवा?” दिदीले गाली गरिन्।
केशचन्द्रले सुनेको नसुन्यै गरे, अनि भात खाएर फेरि जुवा खेल्न निस्के। त्यस रात उनी झन् धेरै हारे। हार्दाहार्दा अन्त्यमा उनले भात खाएको थाल नै लगेर दाउमा राखे। थाल पनि गयो।
फर्केर आउँदा दिदीले उनको भात थालमा होइन, भुइँमा पस्किदिइन्।
सडेको भात
केशचन्द्रको चित्त दुख्यो। उनले त्यो भात कपडामा पोको पारेर घर लगे, अनि एक कुनामा थन्क्याइदिए।
मन हल्का पार्न उनी नीलकण्ठको थानमा गए, अनि दहमा नुहाएर देवतासँग गुहार मागे। आकाशबाट आवाज आयो, “पशुपति र कीर्तिमुख भैरवकहाँ जा। तेरो दुःख टर्छ।”
केशचन्द्र भनेअनुसार नै गए। कीर्तिमुख भैरवअगाडि चढाइएको भात सडेर किरा परिसकेको थियो। उनले त्यो पनि बटुलेर घर ल्याए, अनि दिदीकहाँबाट ल्याएको भात के भयो होला भनेर पोको खोलेर हेरे। त्यो पनि सडिसकेको रहेछ।
अब यो सडेको भातको के गर्ने? उनले अरूसँग मागेर केही चामल जम्मा गरे, अनि त्यसमा सडेको भात मिसाएर बेच्न निस्के। बदलामा उनले रक्सी पारेपछि बाँकी रहने चामलको छोक्रा पाए। छोक्रा भिजेको हुनाले उनले त्यसलाई बखुन्छा भन्ने ठाउँमा घाममा फिँजाए, अनि छेउमै पल्टिनासाथ निदाइहाले।
उनी निदाएका बेला परेवाहरूले आएर सबै छोक्रा टिपीटिपी खाइदिए। तर कीर्तिमुख भैरवले परेवाहरूलाई भने, “खायौ भने बदलामा केही दिएर जाओ।”
परेवाहरू उड्नुअघि छोक्रा फिँजाएको ठाउँमा सुनको बिष्टा छाडेर गए।
मामा!
केशचन्द्र ब्युँझेर हेर्दा छोक्रा थिएन, चारैतिर सुन चम्किरहेको रहेछ! उनी सुन बटुल्दै थिए, त्यत्तिकैमा गुरुमापा नाम गरेको मान्छे खाने एउटा राक्षस उनीतिरै आयो।
राक्षस केशचन्द्रलाई खानै लागेको थियो, तर केशचन्द्रले “मामा!” भनेर बोलाइहाले।
मामा? राक्षसको मन पग्लियो। आफ्नै भान्जालाई कसरी खानु?
बरु गुरुमापाले सुनको भारी बोकेर केशचन्द्रलाई घरसम्म पुर्याइदियो।
राक्षसको खेल
धनी भएका केशचन्द्रको बिहे राजा हरिदेवकी छोरीसँग भयो। मामालाई भने उनले आफ्नै घरमा राखे।
तर राक्षसलाई खान त चाहियो। केशचन्द्रले भने, “यहाँ जो मर्छ, उसको लास तिम्रो।”
केही समय सबै ठिकै चल्यो। तर टोलका बाबुआमा आफ्ना रुने केटाकेटीलाई चुप लगाउन डर देखाउन थाले, “चुप लाग्, नत्र गुरुमापाले लैजान्छ!”
गुरुमापाले यो कुरा सुनेर साँच्चै मानिदियो। अब ऊ रुने केटाकेटी उठाएर लैजान र खान थाल्यो।
टोलमा रुवाबासी चल्यो। मानिसहरू केशचन्द्रकहाँ आए, “तिम्रो मामा तिमी नै सम्हाल!”
केशचन्द्रसँग एउटा उपाय थियो। उनले तीन सय साठी रोपनी जग्गा किनेर सम्म पारी ठुलो खुला मैदान बनाएका थिए, अनि त्यसको नाम टुँडिखेल राखेका थिए।
“मामा, अबदेखि तिमी त्यही खेलमा बस,” उनले भने। “तर कसैलाई खान पाइँदैन। अनि त्यो खेलमा कसैले तीनवटा इँटा पनि एकमाथि अर्को खप्ट्याएर राख्न पाउनेछैन। त्यो सारा मैदान तिम्रो।”
“बदलामा हरेक वर्ष म तिमीलाई एक आरा भात र एउटा राँगा पठाउँछु।”
गुरुमापा मान्यो, अनि टुँडिखेलतिर लाग्यो।
केशचन्द्रले परेवाले दिएको सुनबाट एउटा विहार बनाए। सबै धन परेवाबाटै आएकाले उनले परेवालाई सधैँ दाना दिन गुठी राखे, अनि विहारको नाम पनि पारावत महाविहार राखे। पारावत भनेको परेवा हो। आज त्यही विहारलाई मानिसहरू इटुम बहाल भन्छन्।
अनि टुँडिखेल? सहरको बिचमा आज पनि त्यो खुला छ। भनिन्छ, त्यो मैदान अझै गुरुमापाकै हो।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Daniel Wright (सम्पादक), History of Nepal, translated from the Parbatiya, Cambridge University Press, सन् १८७७, पृ. १६८–१७० (केशचन्द्र, दिदी र थाल, सडेको भात, परेवा र सुन, “मामा”, टुँडिखेलको सर्त, भोजको तिथि, विहारको नाम र चित्रपट)। Internet Archive
- John K. Locke, Buddhist Monasteries of Nepal: A Survey of the Bahas and Bahis of the Kathmandu Valley, Sahayogi, सन् १९८५, इटुम बहाल, पृ. २८७–२९० (गुरुमापाको सम्झौता, मरेका केटाकेटी, फागुनको भोज, मुकुन्डो र साउनमा देखाइने चित्रपट, पुराना अभिलेख, हरिदेवबारे इतिहासकारको भनाइ)। Internet Archive
- “A walk into the heritage”, ECS Nepal, मिति नखुलेको (देवताले दिएको सुन, दिनको एक मानिसको सर्त, आज पनि वर्षमा एक पटक काटिने राँगा)। ECS Nepal
- माथिको फोटो: Itum Bahal (17206387073).jpg, Jorge Láscar, Wikimedia Commons, CC BY 2.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
