Skip to content

← नेपालका लोककथा

कैलासको दौड

गुरुङ र तिब्बती समुदायको कथा, मनाङ र गण्डकीका पहाड

निलो आकाशमुनि हिउँले ढाकिएको कैलास पर्वत
कैलास पर्वत, तिब्बत। तिब्बतीहरू यसलाई तिसे भन्छन्। Photo: Amitbalani, CC0

धेरै पहिलेको कुरा हो। तिब्बतीहरूले तिसे र हामीले कैलास भन्ने एउटा पवित्र हिमाल तिब्बतमा छ। त्यसको फेदमा मानसरोवर नामको ठुलो ताल छ।

एक दिन त्यही हिमालमा एक लामा आफ्ना चेलासहित आइपुगे, अनि त्यहाँ उनको भेट तिब्बतको पुरानो धर्म बोनका पुजारी एक बोन्पोसँग भयो। मन्त्र उनी पनि जान्थे, उड्न उनी पनि सक्थे।

“यो हिमालमा कसको चल्छ, आज टुङ्गो लगाऔँ,” बोन्पोले लामालाई चुनौती दिए। “आऊ, शक्तिको होड गरौँ।”

पहिले उनीहरूले मानसरोवर ताल उडेर पार गर्ने होड गरे। लामा उडे, बोन्पो पनि उडे, अनि दुवै वारिबाट पारि पुगे। न कोही हारे, न कोही जिते। अरू होडमा पनि दुवै बराबर भए।

“यसरी त टुङ्गो लाग्दैन,” उनीहरूले भने। “भोलि बिहान जो पहिले कैलासको टुप्पोमा पुग्छ, हिमाल उसैको।”

भोलि बिहान

बिहान सबेरै उठेर बोन्पो आफ्नो ढ्याङ्ग्रोमाथि चढे, अनि ढ्याङ्ग्रो उनलाई बोकेर हिमालको भिरतिर माथि, अझ माथि उड्दै गयो।

लामा भने आफ्नो कुटीमा सुतिरहेका थिए।

झ्यालबाट बाहिर हेर्दा चेला आत्तिए, अनि गुरुलाई हल्लाउँदै उठाए। “गुरु! उठ्नुहोस्! हेर्नुहोस् त, बोन्पो त टुप्पो पुग्नै लागे!”

लामाले आँखा खोलेर चेलाले औँल्याएतिर हेरे, बोन्पो साँच्चै चुचुरोको नजिकै पुगिसकेका रहेछन्।

ठिक त्यही बेला हिमालको टुप्पोमाथिबाट घामको एउटा किरण फुट्यो, अनि सिधै कुटीको झ्यालभित्र छिर्‍यो। लामा त्यही किरणमा चढे, अनि आँखा झिम्क्याउन नपाउँदै बोन्पोभन्दा पहिले कैलासको टुप्पोमा पुगे।

फुटेको ढ्याङ्ग्रो

बोन्पो हारे। झस्केर उनी पछाडितिर ढले, अनि हातबाट ढ्याङ्ग्रो छुट्यो। ढ्याङ्ग्रो हिमालको भिरबाट गुड्दै उफ्रिँदै तल झरेर दुई फ्याक भयो।

भनिन्छ, त्यसैले आज पनि बोन्पोको ढ्याङ्ग्रोमा एकातिर मात्र छाला हुन्छ, लामाको ढ्याङ्ग्रोमा भने दुवैतिर।

तिब्बती लामाहरू कथा यहीँ टुङ्ग्याउँछन्, तर ती बोन्पोलाई आफ्नै पुर्खा मान्ने गुरुङका पच्युहरूले सुनाउँदा कथा अझै बाँकी हुन्छ।

खरानी

हारेका बोन्पोको मन खिन्न भयो, रिस पनि उठ्यो। आफ्ना सबै पोथी उठाएर उनले आगोमा फ्याँकिदिए, अनि पोथी बलेर खरानी भए।

त्यही बेला माथिबाट कुनै देवताको आवाज आयो:

“तिमीले आफ्ना पोथी त जलायौ, तर पूजा र विधि भने छोड्न पाउँदैनौ। ती पोथीमा जे लेखिएको थियो, सबै सम्झेर गर्नुपर्छ।”

बोन्पोले खरानीतिर हेरे, अनि त्यो खरानी खाइदिए। पोथीमा भएको सारा ज्ञान उनको भित्र पुग्यो।

पच्युहरू भन्छन्, त्यसैले आज पनि लामाले पूजा गर्दा पोथी खोलेर पढ्छन्, पच्यु भने सबै कण्ठै गाउँछन्। उनीहरूको ज्ञान पोथीमा होइन, आफ्नै भित्र छ।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • Stan Royal Mumford, Himalayan Dialogue: Tibetan Lamas and Gurung Shamans in Nepal, University of Wisconsin Press, सन् १९८९, पृ. ४४, ५२–५४ (लामा र गुरुङ झाँक्री दुवैले सुनाउने मुख्य कथा, पच्युले थपेको खरानीको भाग, राङ्गुका पच्युको रूप, तामाङ, शेर्पा र थकालीमा पनि सुनाइने कुरा, तिब्बती ग्रन्थको रूप)। Internet Archive
  • Bernard Pignède, The Gurungs: A Himalayan Population of Nepal, अनु. र सं. Sarah Harrison र Alan Macfarlane, Ratna Pustak Bhandar, काठमाडौँ, सन् १९९३, पृ. ४१७–४१८ (चार पुरोहितको होड, एकतर्फी र दुईतर्फी ढ्याङ्ग्रो, रुख बाँडेको कथा, तिब्बती कथाबाट आएको कुरा)। PDF
  • S. S. Strickland, “The Gurung Priest as Bard”, Kailash १०(३–४), सन् १९८३, पृ. २२७–२६५ (पच्युले कथा कण्ठै गाउने कुरा)। Digital Himalaya
  • माथिको फोटो: Mount Kailash, Tibet.jpg, Wikimedia Commons, CC0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा