भक्तपुरका राजा भूपतीन्द्र मल्ललाई मन्दिर, पाटी, पोखरी, दरबार बनाउन मन पर्थ्यो। जति बनाए पनि उनको मन भरिँदैनथ्यो। एक दिन उनले तौमढीमा तीन तलाको मन्दिर बनाए, अनि भैरवले देशको रक्षा गरुन्, मानिसका दुःख र पाप हटुन् भनेर त्यसमा भैरवलाई राखे।
तर भैरव खुसी भएनन्।
रिसाएका भैरव
त्यसपछि भक्तपुरमा एकपछि अर्को विपत्ति आउन थाल्यो। पानी नपरेर खेत सुके, रोग फैलियो, धर्ती हल्लियो, युद्ध पनि भयो।
आत्तिएका राजाले पुरोहित र ज्योतिषीहरूलाई बोलाए।
“भैरव रिसाएका छन्,” उनीहरूले भने। “उनलाई शान्त पार्ने एउटै उपाय छ, महाराज। भैरवले आदर गर्ने एउटी तान्त्रिक देवीलाई उनको छेउमा राख्नुपर्छ।”
“अनि त्यो देवी कहाँ बस्लिन्?”
“यस्तो मन्दिरमा, जस्तो यो देशमा अरू कतै नहोस्।”
राजाले बोकेका तीन इँटा
साइत हेरेर जग हालियो। काम सुरु हुँदा राजा आफैँ अघि सरे, अनि तीनवटा इँटा बोकेर ल्याए।
राजाले इँटा बोकेको देखेर सहरका मानिस के चुप लाग्थे? सबै काममा जुटे। भनिन्छ, मन्दिर बनाउन चाहिने सबै सामान मानिसहरूले पाँच दिनमै जम्मा गरिदिए।
जङ्गलबाट छानिएका रुख पूजा गरेर ल्याइए। सहरवरिपरि इँटा पोल्ने भट्टा बले। काठ कुँद्ने, ढुङ्गा कुँद्ने, धातुको काम गर्ने हजारौँ कालिगढ दिनरात काम गरे। राजा तिनीहरूबिच हिँड्थे, स्याबासी दिन्थे, कहिले आफैँ हात हाल्थे।
जग हालिएकै बेला एउटा अचम्मको कुरा भयो। त्यही बेला एक जना ज्यापुले धान छरे। पछि बिरुवा उखेल्न जाँदा ती उखेलिएनन्, कोदालोले खनेर निकाल्नुपर्यो। मानिसहरूले भने, “यो त जग बलियो भएको सङ्केत हो।”
पाँच तलाको मन्दिर
अनि न्यातपोल उभियो। पाँच तहको खुड्किलामाथि पाँच तलाको छाना, सहरको सबैभन्दा अग्लो र सबैभन्दा सुन्दर मन्दिर।
खुड्किलाका दुवैतिर रक्षकहरू राखिए। सबैभन्दा तल जयमल्ल र फत्तमल्ल नामका दुई पहलमान, दश जना मान्छेको बल भएका रे। त्यसमाथि दुई हात्ती, पहलमानभन्दा दश गुणा बलिया। त्यसमाथि दुई सिंह, हात्तीभन्दा दश गुणा। त्यसमाथि दुई शार्दूल, सिंहभन्दा दश गुणा। अनि सबैभन्दा माथि दुई देवी, व्याघ्रिणी र सिंहिनी।
मन्दिर सकिएपछि राजाले भित्र गोप्य रूपमा एउटी तान्त्रिक देवी राखे। कसैले देख्न नपाउने भएकाले उनी लुकाएर राखिएकी छन्।
अनि भैरव शान्त भए। पानी पर्यो, धर्ती थामियो, विपत्ति टरे।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Daniel Wright (सम्पा.), History of Nepal, translated from the Parbatiya, Cambridge University Press, सन् १८७७, भूमिका र पृ. १९४–१९५ (भूपतीन्द्र मल्ल, भैरवले दुःख दिएको, तान्त्रिक देवी, तीन इँटा, पाँच दिनमा सामान, गोप्य देवी, ज्यापुको धान, दश गुणा बलिया रक्षक)। Internet Archive
- Robert I. Levy, Mesocosm, University of California Press, सन् १९९०, पृ. २४२ (Wright को कथा, भित्रकी देवी सिद्धिलक्ष्मी वा भगवती)। Internet Archive
- Desmond Doig, “A monument to an angry god”, Nepali Times, सन् २००१ (भैरवको मन्दिरमा तला थपिएको, खडेरी, रोग, भुइँचालो र युद्ध, पुरोहित र ज्योतिषी, रुख र भट्टा, राजाले काम गराएको, सपनाको अर्को रूप)। Nepali Times
- Bhaktapur Tourism Development Committee, Bhaktapur: A Guide Book, सन् २००७, पृ. ३७–३९ (सन् १७०२, पाँच तहको आधार, रक्षकहरू, सन् १९३४ मा माथिल्लो तला मात्र बिग्रेको, चार गणेश, शान्त भएका भैरव)। Internet Archive
- Amish Raj Mulmi, “The decline in Nepali public aesthetics”, The Kathmandu Post, सन् २०२१ (सिद्धाग्नि कोट्याहुति देवल प्रतिष्ठा, ८८ दिन, जग र प्लिन्थ, पश्चात्तापको पूजा)। Kathmandu Post
- Shashwat Pant, “Bhaktapur’s famed Nyatapola receives post-earthquake facelift”, The Kathmandu Post, सन् २०२० (सन् २००९ को मर्मत, ढल्केका माथिल्ला तला, उपभोक्ता समिति, पहेँलो माटो)। Kathmandu Post
- “Biska Jatra begins in Bhaktapur”, Onlinekhabar English, सन् २०२६ (बिस्काको पहिलो दिन तौमढीमा पाँच तले मन्दिरअगाडिबाट रथ तानिने)। Onlinekhabar
- माथिको फोटो: Nepal - Bhaktapur Nyatapola temple.jpg, Göran Höglund, Wikimedia Commons, CC BY 2.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
