धेरै पहिलेको कुरा हो। त्यति बेला मानिस, बाघ र भालु दाजुभाइ थिए।
किरात राईहरूको मुन्दुमअनुसार सुम्निमा र पारुहाङका धेरै सन्तान जन्मिए, तर एकपछि अर्को गर्दै सबै मरे। बाँचे तीन छोरा मात्र: चिकिवा, नरावा र हेन्काबुङ।
चिकिवा बाघ थिए, नरावा भालु, अनि सबैभन्दा कान्छा हेन्काबुङ मानिस थिए।
नरावा सानैमा जङ्गलतिर लागे। घरमा बाबुआमासँग दुई जना मात्र हुर्किए, अनि त्यो घरमा कहिल्यै शान्ति भएन।
दुई दाजुभाइ
चिकिवा घमण्डी थिए। हेन्काबुङ बुद्धिमान् थिए, तर उत्तिकै छट्टु पनि। दुवैको स्वभाव नमिल्दा दिनभरि झगडा, दिनभरि ठाकठुक हुन्थ्यो। बाबुआमाले सम्झाउँदा पनि दुवै मान्दैनथे।
बिस्तारै हेन्काबुङको मनमा चिकिवा नै नभए पो हुन्थ्यो भन्ने कुरा पस्यो।
एक दिन दुई दाजुभाइ सँगै जङ्गल गए। त्यहाँ हेन्काबुङले आफूसँग भएको सबै खानेकुरा चिकिवाको मुखमा कोचिदिए, अनि मुख भरिएकै बेला धनुमा काँड चढाएर हाने।
चिकिवा ढले। हेन्काबुङले उनलाई त्यहीँ पुरे, अनि एक्लै घर फर्किए।
आमाले सोधिन्
साँझ पर्यो, तर चिकिवा फर्केनन्।
“तिम्रो दाइ खोई?” सुम्निमाले सोधिन्।
हेन्काबुङ केही बोलेनन्।
“भन, के भयो?”
सुम्निमाले फेरि सोधिन्, फेरि सोधिन्। आमाको जिद्दीअगाडि हेन्काबुङ धेरै बेर टिक्न सकेनन्, अन्त्यमा उनले सबै कुरा भनिदिए।
सुम्निमाले चामल, अदुवा, एउटा सिक्का, मर्चा, पातको एउटा मुठा, खुर्पा र चिन्डो जम्मा गरिन्, अनि सिधै जङ्गलतिर लागिन्।
हेन्काबुङले चिकिवालाई जहाँ पुरेका थिए, त्यहाँ पुगेर सुम्निमाले माटो खनिन्, अनि छोरालाई बाहिर निकालेर सफा गरिन्। त्यसपछि छोराको शरीरमाथि अदुवा, मर्चा, खुर्पा र पातको मुठा राखेर मुन्दुम फलाक्न थालिन्।
अनि चिकिवा फेरि ब्युँतिए।
ढुङ्गाको सिमाना
यी छोरा अब एउटै घरमा अटाउँदैनन् भन्ने बुझेर सुम्निमाले तीनै जनालाई एकै ठाउँ बोलाइन्।
“तिमीहरू एउटै आमाका सन्तान हौ,” उनले भनिन्। “तर अब सँगै बस्दा तिमीहरूको भलो हुँदैन। आजदेखि आ-आफ्नो ठाउँमा बस।”
चिकिवालाई उनले बाक्लो, गहिरो जङ्गलमा पठाइन्, नरावालाई साधारण जङ्गलमा, अनि हेन्काबुङलाई गाउँमा।
त्यसपछि उनले बाघ र मानिसका ठाउँबीच एउटा ढुङ्गा गाडिन्।
“यही हो सिमाना,” उनले भनिन्। “यो सिमाना कसैले नाघ्नु हुँदैन। जसले नाघ्छ, उसलाई ठुलो सराप लाग्छ।”
अनि उनले हेन्काबुङतिर फर्केर भनिन्, “यो ढुङ्गालाई वर्षमा दुई पटक पुज्नू। तिम्रो भलो हुन्छ।”
त्यस दिनदेखि बाघ गहिरो जङ्गलमा बस्न थाल्यो, भालु जङ्गलमा, अनि मानिस गाउँमा।
अनि हेन्काबुङका सन्तानले आमाको कुरा बिर्सेका छैनन्। आज पनि वर्षमा दुई पटक नाक्छोङले ढुङ्गा पुज्छन्, अनि गाउँभरिका मानिस त्यसको वरिपरि घेरा बनाएर ढोल र झ्याम्टाको तालमा नाच्छन्।
त्यसैलाई साकेला भनिन्छ।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- दुर्गामाया राई, “Sakela ritual in Rai community”, Republica (myRepublica) (पूरा कथा: तीन छोराका नाम, जङ्गलको घटना, सुम्निमाले लगेका सामान, ढुङ्गाको सिमाना र वर्षको दुई पटकको पूजा)। Republica
- प्रकाश राई, “Kirant Folk Narratives: Exploring the Socio-Cultural Implications”, Sahayaatra ६, मे सन् २०२३, पृ. २५–३४ (सुम्दिमा र पारुहाङ कथाबाट उनले अनुवाद गरेका अंश: मानिस कान्छा र सबैभन्दा बुद्धिमान्, फरक स्वभावले झगडा, ब्युँताएपछि बाघलाई बाक्लो जङ्गल, भालुलाई साधारण जङ्गल र मानिसलाई गाउँ)। NepJOL
- अर्जुन जम्नेली राई, “किरात पहिचान र साकेला नाच”, ब्लास्टखबर, जेठ १०, वि.सं. २०७६ (लेखक किरात राई यायोक्खाका केन्द्रीय सचिव: कथाको अर्को रूप, खाजाको झगडा, सुम्निमाले लगेका सामान, ढुङ्गाको सिमाना; हेन्काबुङ नाम यहीँबाट लिइएको)। ब्लास्टखबर
- कृष्णकुमार राई, “राई समुदायमा साकेला सिलीको सांस्कृतिक महत्त्व”, प्राज्ञिक विमर्श ६(१२), असोज वि.सं. २०८१, पृ. २९–३५ (सुम्निमा, पारुहाङ, नाक्छोङ, उँभौली / उँधौली जस्ता नाम नेपालीमा कसरी लेखिन्छन्)। NepJOL
- कान्तिपुर (कोशी प्रदेश), सन् २०२६, खोटाङको पञ्चरबाटोमा उँभौली मनाइएको समाचार (उँभौली वैशाख पूर्णिमामा र उँधौली मङ्सिर पूर्णिमामा, नामको अर्थ, पूजाको कामना)। कान्तिपुर
- डम्बरसिं राई, कान्तिपुर (कोशी प्रदेश), सन् २०२५, खोटाङको मझुवागढीमा उँधौली मनाइएको समाचार (गर्मी छल्न लेकतिर उँभो र जाडो छल्न उँधो लाग्ने जीवजन्तुको अर्थ)। कान्तिपुर
- Grégoire Schlemmer, “Rai Religion”, HAL, सन् २०१९ (कुलुङ वंशावली, मुन्दुम, साकेला सबै राईको पहिचान बनेको)। HAL
- माथिको फोटो: Sakela Silli dance in Dharan.jpg, Rachhenhang Rai, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो। मुन्दुम राई समुदायको पवित्र परम्परा हो। यहाँ त्यसको कथा मात्र सम्मानसाथ सुनाइएको हो।
