धेरै धेरै पहिले, शाक्यमुनि बुद्ध जन्मनुभन्दा पनि अघि, काठमाडौँ उपत्यकामा जाजिमा नामकी एउटी महिला बस्थिन्।
जाजिमाको परिवारले कुखुरा पालेर गुजारा चलाउँथ्यो, उनी पनि कुखुरा नै पाल्थिन्। उनका चार छोरा थिए, अनि चारैका बाबु फरक: एक जना घोडा पाल्ने, एक जना सुँगुर चराउने, एक जना कुकुर पाल्ने, अनि अर्का कुखुरा पाल्ने।
कुखुरा पालेर थोरै-थोरै गरी पैसा जोगाउँदै जाजिमाले बिस्तारै चारै छोरालाई हुर्काएर इज्जतदार गृहस्थ बनाइन्। तैपनि केही धन बचेकै थियो।
जाजिमाले सोचिन्, “यो धन राम्रो काममा लगाउँछु।” त्यतिबेलाका बुद्ध काश्यपको भर्खरै परिनिर्वाण भएको थियो, त्यसैले उनका अस्थि राख्न जाजिमाले ठुलो स्तूप बनाउने अठोट गरिन्।
तर स्तूप बनाउन जग्गा चाहिन्थ्यो, जग्गा दिने त राजा थिए।
राजाको दरबार
राजाको दरबार पुगेर जाजिमाले ढोगेर आफ्नो कुरा राखिन्।
“महाराज, मलाई धेरै जग्गा चाहिँदैन। एउटा भैँसीको छालाले जति ढाक्छ, त्यति मात्र दिनुहोस्।”
राजाले मनमनै सोचे, एउटा भैँसीको छाला? त्यत्ति त कति नै होला र?
“हुन्छ,” राजाले भने। “लैजाऊ।”
छालाको डोरी
भैँसीको छाला लिएर जाजिमाले चक्कुले काट्न थालिन्, तर टुक्रा-टुक्रा पारेर होइन, धेरै पातलो गरी एउटै लामो धर्सो बनाएर। काट्दै गइन्, काट्दै गइन्, छाला सानो हुँदै गयो, धर्सो डोरीजस्तो लामो हुँदै गयो।
अनि त्यो लामो डोरीले उनले जमिनमा ठुलो घेरा बनाइन्। मागेको त भैँसीको छालाजति जग्गा थियो, तर त्यो घेरा एउटा भैँसीले ढाक्ने जमिनभन्दा कैयौँ गुणा ठुलो पो भयो!
राजाले त वचन दिइसकेका थिए।
मुखबाट फुत्केको वचन
काम सुरु भयो। जाजिमा र उनका चार छोराले ढुङ्गा थुपारे, माटो बोके। स्तूप उठ्न थाल्यो, एक तला, दुई तला, तीन तला।
अनि सहरका धनीमानीहरूलाई डाह लाग्न थाल्यो।
“एउटी गरिब, कुखुरा पाल्ने आमाले यत्रो स्तूप बनाउँछिन् भने हामीले के बनाउनुपर्ला?” उनीहरू आपसमा कुरा गर्न थाले। “हिमालजत्रा मन्दिर बनाउनुपर्ला! नत्र मानिसहरूले हामीलाई कन्जुस भनेर हाँस्नेछन्।”
उनीहरू सबै मिलेर राजाकहाँ पुगे।
“महाराज, यो काम रोकिदिनुहोस्।”
राजाले उनीहरूको कुरा सुनेर भने, “यी एक्ली आमाले कुखुरा पालेर चार छोरा हुर्काइन्, इज्जतदार बनाइन्। बचेको धनले यत्रो स्तूप बनाउँदैछिन्। मलाई यो साँच्चै अचम्मको लाग्यो, अनि ‘हुन्छ, बनाऊ’ भन्ने वचन मेरो मुखबाट फुत्कियो। राजाले एकपटक भनेको कुरा फिर्ता हुँदैन।”
धनीमानीहरू चुपचाप फर्के।
चार छोराको वचन
गर्मी होस् कि जाडो, चार वर्षसम्म काम रोकिएन, गुम्बजबाहेक सबै बनिसकेको थियो। तर अब बुढी भइसकेकी जाजिमाले आफ्नो अन्तिम समय आएको थाहा पाइन्।
उनले चारै छोरालाई बोलाइन्। “यो स्तूप पूरा गर्नू। यसभित्र बुद्धका अस्थि राख्नू, अनि राम्रोसँग प्रतिष्ठा गर्नू।”
यति भनेर जाजिमाले सधैँका लागि आँखा चिम्लिन्। भनिन्छ, त्यो बेला आकाशमा सङ्गीत बज्यो, फूलको वर्षा भयो, अनि इन्द्रेणीको उज्यालो फैलियो।
छोराहरूले आमाको वचन पूरा गरे, अनि अरू तीन वर्षमा स्तूप तयार भयो।
कथाअनुसार प्रतिष्ठाको दिन आकाशमा काश्यप बुद्ध र सबै बुद्ध प्रकट भए, अनि तीन दिनसम्म दिन र रात छुट्याउनै नसकिने गरी उज्यालो भयो।
चारै छोराले त्यसबेला आ-आफ्नो इच्छा मागे। बौद्ध कथाअनुसार ती चार छोरा धेरै जन्मपछि तिब्बतमा जन्मिए: एक जना राजा ठिसोङ देचेन, एक जना भिक्षु शान्तरक्षित, एक जना गुरु रिन्पोछे (पद्मसम्भव), अनि अर्का राजाका मन्त्री। उनीहरूले मिलेर तिब्बतमा बौद्ध धर्म फैलाए।
अनि जाजिमाले भैँसीको छालाले घेरेको त्यो जमिनमा आज पनि बौद्धको ठुलो स्तूप उभिएको छ।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Ashish Dhakal, “Echoes of myth and monument”, Nepali Times, सन् २०२२ (कुखुरा पाल्ने जाजिमा (Jhazima) र चार छोरा, काश्यप बुद्धको परिनिर्वाण, भैँसीको छालाजति जग्गा, छालाको डोरीले घेरेको जमिन, धनीमानीको गुनासो, राजाको जवाफ; तारागाउँ सङ्ग्रहालयको कलाकृति)। Nepali Times
- Patrick Dowd, “The Story Behind the Stupa”, Lion’s Roar (धर्मग्रन्थको कथा: चार छोराका बाबु, जारुङ खाशोर नामको अर्थ, धनीमानीको ईर्ष्या, चार वर्ष र थप तीन वर्ष, जाजिमाको मृत्यु, प्रतिष्ठा, चार छोराको पुनर्जन्म, चौधौँ शताब्दीको संरचना)। Lion’s Roar
- Ngakchang Shakya Zangpo (प्रकट गरेको), The Great History of the Jarung Kashor Stupa, अङ्ग्रेजी अनुवाद, Lotsawa House (सम्वरी नाम, इन्द्रकी छोरी, “गर्न देऊ” भन्ने वचन; भैँसीको छाला नभएको कुरा)। Lotsawa House
- Michael Mühlich, “The Waterspirits and the Position of Women among the Sherpa”, Kailash १७(१–२), सन् १९९५, पृ. ६९–७० (क्याथरिन मार्चको सन् १९७९ को शोधमा आधारित गाङ ज्युङ्मोको कथा, भैँसीको छाला, तामाङ र शेर्पाको मान्यता, भोजमा सुनाइएको कथा)। Digital Himalaya
- Mark Turin, थाङमीहरूको उत्पत्तिको कथाबारे लेख, Journal of Nepalese Studies ३(१), सन् १९९९, टिप्पणी २ (तिब्बती व्यापारी महिला र भैँसीको छाला; थामीको कथासँगको समानता)। Internet Archive
- माथिको फोटो: Boudhanath Stupa from airplane, Kathmandu, Nepal 1963.jpg, Acme66, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 (फोटो र त्यतिबेलाको धानखेतको विवरण)।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
