धेरै पहिले काठमाडौँ उपत्यकामा एउटा राक्षस डुल्थ्यो। उसको नाम थियो घण्टाकर्ण।
ऊ जहाँ पुग्थ्यो, त्यहाँ विपत्ति आइपुग्थ्यो। घर लुट्थ्यो, मानिस मार्थ्यो, केटाकेटी उठाएर लैजान्थ्यो, घरहरू भत्काउँथ्यो, खेत बिगार्थ्यो।
घण्टाकर्ण देवताहरूलाई सबैभन्दा धेरै घृणा गर्थ्यो, उसलाई देवताको नाम सुन्न पनि मन थिएन। तर उपत्यकामा जताततै मानिसहरू देवताको नाम लिइरहन्थे।
घण्टाकर्णले उपाय निकाल्यो। उसले दुवै कानमा घण्टा झुन्ड्यायो।
ऊ हिँड्दा घण्टा बज्थे, टिङ टिङ टिङ। कसैले देवताको नाम लियो भने घण्टाको आवाजले त्यो नाम छोपिदिन्थ्यो। कानमा घण्टा भएकाले नै उसको नाम घण्टाकर्ण रह्यो।
भ्यागुतो
राक्षसको डरले उपत्यका थरथर काम्थ्यो। उसलाई जित्ने उपाय कसैसँग थिएन।
अन्त्यमा सबैलाई बचाउने एउटा सानो भ्यागुतो पो थियो रे। घण्टाकर्ण आउँदै छ भनेर त्यही भ्यागुतोले उपत्यकाका मानिसलाई सचेत गरायो, अनि राक्षसलाई पासोमा पार्न पनि सघायो।
घण्टाकर्ण पासोमा पर्यो।
आगो
मानिसहरूले राक्षसलाई समातेर तान्दै, घिसार्दै बस्तीबाहिर लगे, अनि त्यहीँ जलाइदिए।
त्यस दिनदेखि हरेक वर्ष धान रोपेर सकिएपछि उपत्यकाका टोलटोलमा घण्टाकर्ण फेरि जन्मिन्छ, पराल र बाँसको, कानमा घण्टा झुन्ड्याएको। दिनभरि ऊ टोलमा उभिन्छ, अनि साँझ परेपछि टोलका मानिसहरू उसलाई घिसार्दै बस्तीबाहिर लगेर जलाइदिन्छन्।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Rishikesh Pandey, “Religion, Rainfall and Rice: Social-Ecological Interpretation of Festivals in Kathmandu Valley, Nepal”, QUEST: Studies on Religion & Culture in Asia ३, सन् २०१८, पृ. १४–१५ (भ्यागुतालाई खुवाउने ब्यांजा नकेगु, लुट्ने, मार्ने र केटाकेटी लैजाने राक्षस, शिव (भैरव) को नाम नसुन्न घण्टा, समातेर घिसारी जलाइएको, रोपाइँपछिको सरसफाइ)। QUEST
- Robert I. Levy, Mesocosm: Hinduism and the Organization of a Traditional Newar City in Nepal, University of California Press, सन् १९९०, पृ. ५१९–५२१ र टिप्पणी २०–२६ (घर र खेत बिगार्ने राक्षस, Mary Anderson (सन् १९७१) र D. R. Regmi का पुस्तकमा आएको भ्यागुतोको कथा, भक्तपुरको गठाँमुगःको कथा, पुराणको घण्टाकर्ण, पुतला, बाटो छेक्ने केटाकेटी, फलामको किला र औँठी)। Internet Archive
- नसना वज्राचार्य, “Gathamuga: Interesting stories behind strange rituals of Kathmandu’s annual monsoon festival”, Onlinekhabar English, सन् २०२२ (भ्यागुताले राक्षसलाई दलदलमा पुर्याएको रूप, भ्यागुताको रूप लिएका तान्त्रिक, भ्यागुतालाई भात खुवाउने चलन, भक्तपुरको गठाँमुगःको कथा)। Onlinekhabar
- माथिको फोटो: Hindu devotees during Gathamuga festival, Bhaktapur.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
