Skip to content

← नेपालका लोककथा

ठिनीका दुई राजा

तीन गाउँले थकाली समुदायको कथा, ठिनी, मुस्ताङ

मुस्ताङको सुक्खा उपत्यकामा हरिया खेतसहितको ठिनी गाउँ, पछाडि हिउँले ढाकेका पहाड
ठिनी गाउँ, जोमसोमनजिक, सन् २०१८। Photo: Kondephy, CC BY-SA 4.0

धेरै धेरै पहिले तिब्बततिरबाट एक जना राजा लो हुँदै ठिनीतर्फ आउँदै थिए। उनको नाम थियो ग्याल-ताङ-पो-चेन।

उनको निधारमा तेस्रो आँखा थियो। भनिन्छ, त्यो आँखा खोल्नेबित्तिकै अगाडि जे छ, सबै ध्वस्त हुन्थ्यो।

त्यतिबेला ठिनीमा अर्कै राजा थिए, ग्याल-पुनारी, पानीका राजा। तेस्रो आँखा भएका राजा आउँदैछन् भन्ने सुन्नेबित्तिकै उनी गाउँ छोडेर नीलगिरिको फेदीमा पर्ने ओमाङको जङ्गलतिर भागे।

ग्याल-ताङ-पो-चेन ठिनीमा बसे। तर ग्याल-पुनारी त पानीका राजा थिए! आफ्नै घरबाट धपाइएपछि उनले ठिनीतिर बग्ने सबै पानी रोकिदिए।

धुवाँ

एक बिहान आफ्नो घरको छतमा उभिएर ग्याल-ताङ-पो-चेन पहाडतिर हेर्दै थिए। कुलो सुक्खै थियो। पानी किन आएन होला, उनी सोचमा परे।

अचानक उनले जङ्गलतिर धुवाँ उठेको देखे।

“त्यहाँ को छ? गएर हेर,” राजाले आफ्ना सिपाहीलाई अह्राए।

सिपाहीहरू जङ्गल पुगे, अनि हेरेर फर्के।

“महाराज,” उनीहरूले भने, “त्यहाँ एउटा बुढो मान्छे छ। ऊ सुनको भात र फिरोजाको झोल खाँदैछ, रातो सूर्य पनि खाँदैछ, अनि रोइरहेको छ।”

राजाले केही बुझेनन्। सुनको भात? फिरोजाको झोल? सूर्य खाने मान्छे? अनि त्यस्तो खाना खाने मान्छे किन रुँदैछ?

“फेरि जाओ,” राजाले भने। “ऊ किन रुँदैछ, सोधेर आओ।”

बुढाको जवाफ

सिपाहीहरू फेरि जङ्गल पुग्दा बुढा आगोको छेउमा बसेर खाँदै थिए, निधारबाट पसिना तपतप चुहिरहेको थियो।

“हजुर किन रुँदै हुनुहुन्छ?” सिपाहीले सोधे।

बुढाले भने, “म रोएको होइन, पसिना पो आएको हो।”

अनि उनले आफ्नो परिचय दिए। उनी पानीका राजा ग्याल-पुनारी रहेछन्। घरबाट धपाइएकाले ठिनीको पानी उनैले रोकेका थिए।

“तिम्रा राजालाई भन,” उनले भने, “म पानी फेरि बगाइदिन्छु। तर बदलामा मलाई एक मुठी माटो र आकाशको एउटा ऐना चाहियो।”

सिपाहीहरू यो कुरा लिएर फर्के।

सुनको भात भनेको तिते फापरको ढिँडो थियो, फिरोजाको झोल भनेको सिस्नुको झोल। अनि रातो सूर्य? पिरो रातो खुर्सानी! त्यति पिरो खाएपछि पसिना नआए के आउँथ्यो? त्यही पसिनालाई सिपाहीले आँसु ठानेका थिए।

एक मुठी माटो भनेको एउटा घर बनाउन पुग्ने जमिन, अनि आकाशको ऐना भनेको त्यो घरको छानामा धुवाँ निस्कने प्वालबाट देखिने आकाशको सानो टुक्रा।

बुढा राजाले मागेको एउटा घर मात्र थियो।

काग सेतो नहुन्जेल

ग्याल-ताङ-पो-चेनले कुरा बुझेपछि दुवै राजाबिच सम्झौता भयो: ग्याल-ताङ-पो-चेन ठिनीका राजा रहने, तर ग्याल-पुनारी पनि ठिनीमै बस्ने अनि उनलाई जे चाहिन्छ, त्यो पाउने।

त्यतिबेला दुवै राजाका रानी गर्भवती थिइन्। “हाम्रा सन्तानको बिहे गराऔँ,” राजाहरूले सल्लाह गरे, “अनि हामी सम्धी बनौँ।” पछि ग्याल-ताङ-पो-चेनको छोरा र ग्याल-पुनारीकी छोरी जन्मिए, अनि दुवैको बिहे भयो।

सम्झौता पक्का भएपछि ग्याल-ताङ-पो-चेनले भने, “जबसम्म खोला उल्टो बग्दैन, जबसम्म काग सेतो हुँदैन, तबसम्म हाम्रो वाचा टुट्ने छैन।”

ठिनीका कुलोमा फेरि पानी बग्न थाल्यो।

बिहानको घाम

वर्षौँ बिते। ठिनीको पूर्वतिर मेसोकान्तो भञ्ज्याङनजिकको अग्लो पहाडमा उभिएको एउटा ठुलो रुखले बिहानको घामका पहिला किरण छेक्थ्यो।

राजालाई बिहानको पहिलो घाम चाहियो। “त्यो रुख काटिदेओ,” उनले आदेश दिए।

अग्लो पहाड चढेर गाउँलेहरूले धेरै मेहनतपछि बल्ल रुख ढाले। तर चिसोले उनीहरूको हाड काम्यो, अनि राजाप्रतिको रिस पनि बढ्दै गयो।

अनि उनीहरूले एउटा उपाय निकाले।

“महाराज,” उनीहरूले भने, “यो रुख कसरी टुक्र्याउने, तपाईँकै सल्लाह चाहियो। एक पटक माथि आइदिनुस् न।”

राजा आइपुगे। गाउँलेहरूले मुढो चिरेर चिराभित्र साना किला ठोकी खुला राखेका थिए। कुनै बहानामा राजालाई त्यही चिराभित्र औँला हाल्न लगाएर उनीहरूले झट्टै किला निकालिदिए।

चिरा बन्द हुँदा राजाका औँला च्यापिए, उनी हल्लिनसम्म सकेनन्। अनि गाउँलेहरूले मुढो राजासहित डाँडाबाट तल गुडाइदिए।

तेस्रो आँखा भएका राजा फेरि कहिल्यै फर्केनन्। त्यस दिनदेखि ठिनीमा कोही राजा भएनन्।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • Michael Vinding, “The Local Oral Tradition about the Kingdom of Thin Garab Dzong”, Kailash ६(३), सन् १९७८, पृ. १८१–१९३ (तेस्रो आँखा भएका राजा, ओमाङ भागेका पानीका राजा, धुवाँ, बुढाको पहेली र त्यसको अर्थ, सम्झौता, सम्धी बन्ने कुरा र ढोग्ने चलन, “खोला उल्टो नबगुन्जेल, काग सेतो नहुन्जेल” को वाचा, बिहानको घामका दुई कथा, बुम्जा घाङ, लामाले भनेको बोसोको गिर्खा)। Digital Himalaya
  • Charles Ramble र Michael Vinding, “The Bem-chag Village Record and the Early History of Mustang District”, Kailash १३(१–२), सन् १९८७, पृ. १५–१७ र टिप्पणी ८०–८६ (चिमाङको बेम-छागको अनुवाद: वाङपाङको धुवाँ, “म पानीको मालिक हुँ”, पनघट्ट र खेत, सम्धी बनेर जमिनको बदलामा पानी, तग्त्साम्सामको सिमाना, घाम छेक्ने डाँडा र चिरिएको मुढामा च्यापिएर भिरबाट खसेका राजा; मेसोकान्तोनजिकको डाँडा, तुलाचन, मार्फा र ब्रोक्पाका उस्तै कथा)। यसका दुई लेखकमध्ये एक माथिका भिन्डिङ नै हुन्, त्यसैले यो उनीभन्दा अलग विद्वान्को स्रोत होइन। तर यो गाउँले सुनाएको कथा नभई गाउँकै लिखित अभिलेखको अनुवाद हो। Digital Himalaya
  • David Jackson, “Notes on the History of Se-rib, and Nearby Places in the Upper Kali Gandaki Valley”, Kailash ६(३), सन् १९७८, पृ. २०८–२०९ (ठिनीका दुई बेम-छाग, मुखियाकहाँ राखिएको पुरानो मुट्ठो, ग्याल-दोङ-मिग-जेन राजाका कथा)। Digital Himalaya
  • रासस, “मुस्ताङको ऐतिहासिक घरपझोङ किल्ला भग्नावशेषमा परिणत”, अनलाइनखबर, वि.सं. २०८१ पुस २९, र सुन्दरकुमार थकाली / रासस, “सिमाना कुर्न बसेको ‘चिमाङ’ गाउँ”, अनलाइनखबर, वि.सं. २०८२ असोज ३१ (ठाउँका नेपाली नाम: ठिनी, स्याङ, चिमाङ, घरपझोङ / गारावजोङ किल्ला, तीन गाउँले थकाली, राजा ठोकरचेन / थर्कोचेन)। अनलाइनखबर, अनलाइनखबर
  • माथिको फोटो: Thini, Jomson, Nepal.jpg, Kondephy, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा