धेरै पहिले जोगिया नगरमा कालूदास र निरसीका दुई छोरा थिए, दीना र भद्री। दुवै यस्ता बलिया थिए, उनीहरूको अगाडि कोही टिक्दैनथ्यो। अनि दुवैको मन उत्तिकै स्वतन्त्र थियो।
जोगिया नगरका राजा थिए कनक सिंह। नगरमा दीना र भद्रीबाहेक सबैजना उनको काम गर्थे।
दुई दाजुभाइ भने राजाको काम गर्दैनथे, अनि उनीहरूलाई जबरजस्ती गराउन राजाको केही लाग्दैनथ्यो। ती दुईको बलको अगाडि राजा पनि लाचार थिए।
बचियाको पोखरी
तर राजाकी बहिनी बचियालाई यो अपमान सह्य भएन।
बचिया जादू जानेकी थिइन्। उनको जुराको हरेक लटमा जादूका सात सय पुरिया बाँधिएका हुन्थे रे।
दीना र भद्रीलाई सिध्याउने उपाय सोचेर उनले गाउँको पश्चिमतिर नयाँ पोखरी खनाइन्, अनि त्यसमा पुरैनी रोपाइन्।
अनि त्यो पोखरीमा उनले पानीमा बस्ने विषालु सर्प पनियादराधको एक जोडी, भाले र पोथी, छोडिदिइन्।
त्यसपछि त्यो पोखरीमा जो गयो, फर्केर आएन। पानी खान गएका गाईवस्तु, चराचुरुङ्गी, केटाकेटी, बूढाबूढी, जवान, सबैलाई सर्पले डस्यो। पोखरीको डिलमा लासको थुप्रो लाग्यो, आकाशमा गिद्ध मडारिन थाले।
खबर दीना र भद्रीसम्म पुगेपछि उनीहरूले ती सर्पलाई वशमा पार्ने निधो गरे।
आमा निरसी र श्रीमतीहरूले रोक्दा पनि दाजुभाइले गीतमै आफ्नो अठोट सुनाए:
“गाउँको पश्चिममा नयाँ पोखरी खनाइयो, बचियाले त्यसमा पुरैनी रोपिन्, पनियादराध राखिन्। म ती पनियादराधलाई कुशको डोरीले नाथ्छु।”
अनि पोखरीमा पुगेर उनीहरूले पानी उलिच्न थाले। उलिच्दै गए, उलिच्दै गए, अनि पानीमुनि लुकेका सर्प देखिए। दुवै दाजुभाइले सर्प समाते, अनि गोरुलाई नाथेझैँ कुशको डोरीले दुवै सर्पलाई नाथेर वशमा पारे।
कटैयाको जङ्गल
बचियाको पोखरीको चाल खेर गयो, राजा कनक सिंहले पनि दीना–भद्रीको केही बिगार्न सकेनन्।
अब बचियाले देवी बघेसरी र सलहेसको पूजा गरेर वरदानमा दीना र भद्रीको टाउको मागिन्।
अचम्म त के भने, दीना र भद्री आफैँ देवी बघेसरीका फूल चढाउने सेवक थिए, अनि सलहेस उनीहरूका मित। तर कथाअनुसार बचियाको पूजाको अगाडि देवी बघेसरी र सलहेस दुवै झुके।
देवीले दाजुभाइलाई कटैया खापको जङ्गलमा सिकार खेल्न जाओ भनेर सपना दिनुभयो।
दीना र भद्री मामा बहोरनलाई बोलाएर कटैयातिर लागे। बाटोमा कयौँ अपशकुन भए, तर उनीहरूले वास्तै गरेनन्।
जङ्गलमा कुनै सिकार भेटिएन, भेटियो त एउटा तीन खुट्टे मृग मात्र।
दाजुभाइ नजिक पुग्दा त्यो मृग बाघ बनेर उनीहरूमाथि हाम फाल्यो!
दीना र भद्रीले बाघलाई समातेर पछारे, तर सलहेसले त्यसलाई फेरि जिउँदो पारिदिए। फेरि लडाइँ, फेरि बाघ ढल्यो, फेरि उठ्यो। यसरी सात दिन र सात रात लडाइँ चलिरह्यो।
अन्तमा दाजुभाइले बुझे, यो बाघ त बाघ होइन, देवी बघेसरी आफैँ पो हुनुहुँदो रहेछ!
उनीहरूले देवीलाई भने, “हे बघेसरी, तपाईँ हामीलाई यसरी मार्नुहुन्छ भनेर हामीले थाहै पाएनौँ। अहिले कसैले एक घुट्की पानी दिएको भए पनि... अब तिर्खाले मर्ने नै छौँ। हामी यो चोला फेर्छौँ।”
अनि जोगिया नगरका दुई वीर त्यही जङ्गलमा ढले।
चोला फेरेपछि
तर कथा यहीँ सकिँदैन। भनिन्छ, चोला फेरेपछि पनि दीना र भद्री हराएनन्। अर्कै रूप धरेर उनीहरूले आफ्नै शरीरको अन्तिम संस्कार गराए, अनि जोगीको भेषमा आमाबुबा र श्रीमतीलाई भेट्न गए। अन्तमा उनीहरूले बचिया र कनक सिंहको अत्याचार सधैँका लागि अन्त्य गरे।
त्यसैले मुसहर समुदायका लागि दीना र भद्री मरेका वीर मात्र होइनन्। उनीहरू आज पनि गाउँको रक्षा गर्ने देवता हुन्।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- रामदेव झा, मैथिली लोकसाहित्य: स्वरूप ओ सौन्दर्य, मिथिला रिसर्च सोसाइटी, सन् २००२, अध्याय १३ “मिथिलाक लोकगाथा: दीना-भद्री” (पहिलो पटक मैथिली दैनिक स्वदेश, सन् १९८२), पृ. १५१–१५३ (माथिको कथा: जोगिया नगर, कालूदास र निरसी, कनक सिंह, बचियाको पोखरी र पनियादराध, कुशको नाथ, बघेसरी र सलहेस, तीन खुट्टे मृग र बाघ, सात दिन सात रात; ग्रियर्सनको पुरानो रूप र दाजुभाइको भनाइ)। Internet Archive
- भवानी पोखरेल, “Strained Identity: Cultural and Religious Rituals of a Musahar Community”, Social Inquiry: Journal of Social Science Research २(१), सन् २०२०, पृ. १४५–१४७ (विराटनगरका मुसहर, गीतमा कनक सिंहको बेगारी, थान र तीन लिङ्गा, पूजाको महिना र विधि, गीतमा आउने नाम, श्याम सदाले सुनाएको रूप, गणपतगञ्जको मन्दिर)। NepJOL
- अवन्तिका भुयाँ, “A Dalit Performance of Dissent”, Open पत्रिका, सन् २०१८ अगस्ट २२ (बिहारका रङ्गकर्मी रोहित कुमारको भनाइ: अस्सी मनको धनु, विष हालिएको इनार, राम र लक्ष्मण)। Open
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७८, कक्षा ११–१२, मैथिली भाषा (“दीनाभद्री गाथा” पाठ्यवस्तुमा)।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
