लो राज्यमा पानी सुनभन्दा महँगो छ। चारैतिर खैरा, नाङ्गा डाँडा छन्, खेत र गाउँ त हिमालबाट झर्ने अलिकति पानीकै भरमा बाँच्छन्।
कथाअनुसार धेरै पहिले त्यो पानी पनि सुक्न थाल्यो।
राक्षस
लो राज्यमा एउटा भयानक राक्षस थियो। उसले पानी सुकाइदियो, आँधी पठायो, खडेरी ल्यायो, अनि पशुका बच्चा जन्मनुअघि नै मर्न थाले। कसैकसैका अनुसार ऊ मानिस नै खान्थ्यो।
खेत सुके, भकारी रित्तिए, अनिकाल आउँदै थियो। लोबाहरूलाई लाग्यो, अब यो राज्य नै सकिन्छ।
तर लोलाई बचाउने एक जना जन्मिनेछन् भन्ने भाग्यमा लेखिएको थियो। उनको नाम थियो दोर्जे जोनो।
अनि दोर्जे जोनो त त्यही राक्षसका आफ्नै छोरा पो थिए!
बाउन्न नाच
दोर्जे जोनोको सबैभन्दा ठुलो शक्ति उनको जादुई नाच नै थियो। बाबुको सामुन्ने उभिएर उनले नाच्न थाले।
एउटा नाच सकियो, अर्को सुरु भयो, अनि अर्को, अनि अर्को। एउटा नाचमा त दोर्जे जोनो दसवटा शरीरमा देखा परे, हरेक शरीरमा फरक टाउको!
यसरी दोर्जे जोनोले बाउन्नवटा नाच नाचे, अनि नाचको शक्तिले राक्षस पछि हट्दै गयो। नाच सकिँदा दोर्जे जोनोले राक्षसलाई मारे।
त्यसपछि लोका दुःख हटे। पानी फेरि प्रशस्त भएर राज्यमा सन्तुलन फर्कियो।
हरेक वसन्त
भनिन्छ, त्यस दिनदेखि लोमान्थाङले हरेक वर्ष त्यो लडाइँ सम्झन्छ।
दरबारअगाडिको सानो चोकमा तीन दिनसम्म लामाहरू मुकुन्डो लगाएर नाच्छन्। पहिलो दिन दोर्जे जोनोको जन्म र राक्षसले गरेको विनाश देखाइन्छ। दोस्रो दिन छोराको लडाइँ, तेस्रो दिन उनको जित।
दोस्रो दिनको अन्त्यसम्म आइपुग्दा त्यो डरलाग्दो राक्षस दुई फिटजतिको कपडाको पुतली मात्र बनिसकेको हुन्छ। कुकुर, काग, हिउँचितुवा र मृगका मुकुन्डो लगाएका नाच्नेहरू मिलेर त्यसमा आक्रमण गर्छन्, अनि त्यसमा निला छुरा एकपछि अर्को गाडिन्छन्।
तेस्रो दिन राक्षसको “बाँकी शरीर”, कालो चौँरीको रौँ र मसिना पारिएका राता तोर्मा, भाँडामा राखेर ढोल, बाजा र जुलुससहित सहरको ढोकाबाहिर खेततिर लगिन्छ। त्यहाँ त्यसमाथि धनुकाँड, घुयेँत्रो र पुराना बन्दुक चलाइन्छन्। हरेक पटक भाँडो घोप्टिँदा धुवाँ उड्छ, अनि भिड खुसीले कराउँछ।
राक्षस फेरि एकपटक हार्छ। लोमा फेरि पानी आओस्।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Peter Matthiessen, “Kingdom of Lo” (The Masked Lama Dances of Lo), Tricycle: The Buddhist Review, सन् १९९३ (लामा टसी तेन्जिङले बुझाएको कथा, बाउन्न नाच, तीन दिनका विधि, केचर जोङ)। Tricycle
- “Celebrate Tiji in Mustang”, The Annapurna Express, सन् २०१८ (दोर्जे सोन्नु, राक्षस मा तम रु, आँधी र खडेरी, मानिस खाने राक्षस, चोडे गुम्बा)। The Annapurna Express
- “Tiji Festival: A Sacred Celebration of Peace and Triumph in Nepal’s Upper Mustang”, Nepal Traveller (वज्रकीलको अवतार, तीन दिनका नाचका नाम र विषय)। Nepal Traveller
- रासस, “मुस्ताङको लोमान्थाङमा ‘तिजी’ पर्वको रौनक”, नेपाल लाइभ, जेठ १४, वि.सं. २०७९ (पर्वको तिथि, दुई गाउँपालिका, थाङ्का, पुजारी आम्ची घ्याचो विष्टका कुरा)। नेपाल लाइभ
- माथिको फोटो: ACAP Tiji Dance.jpg, Anurag977, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
