Skip to content

← नेपालका लोककथा

राजकुमारी र दुई सर्प

भक्तपुरको कथा, बिस्का जात्रासँग जोडिएको

भक्तपुरको ल्यसिंखेलमा उभ्याइएको योसिं, माथिबाट झुन्डिएका दुई लामा पताकासहित
बिस्का जात्रामा उभ्याइएको योसिं (लिङ्गो), सन् २०१५। यसमा झुन्डिएका दुई लामा पताकालाई कतिपयले ती दुई सर्पको सम्झना मान्छन्। Photo: SH1998N, CC BY-SA 4.0

धेरै पहिलेको कुरा हो। भक्तपुरमा राजकुमारीको बिहे हुने दिन सारा सहर रमाउँथ्यो। बाजा बज्थ्यो, भोज चल्थ्यो।

तर भोलिपल्ट बिहान दरबारबाट रुवाबासी सुनिन्थ्यो।

बेहुला मरेका हुन्थे।

पहिलो पटक यस्तो हुँदा सबैले सोचे, दुर्भाग्य होला। फेरि अर्का राजकुमारसँग बिहे भयो। ती पनि बिहान उठेनन्। त्यसपछि अर्का, अनि अर्का। कोही बिरामी थिएनन्, कोठामा कोही पसेको देखिएको थिएन। बेलुका हाँसीखुसी सुतेका बेहुला बिहान उठ्दैनथे।

वर्षौँ बिते। राजकुमारका मलामी जाँदाजाँदा सहर नै थाकिसकेको थियो। भनिन्छ, दाहसंस्कारको खर्च बेहोर्न भक्तपुरका मानिसले छुट्टै गुठी नै खडा गरेका थिए।

सबैभन्दा दुःखी त राजकुमारी आफैँ थिइन्। उनलाई केही थाहा थिएन। रातमा उनी निदाउँथिन्, बिहान ब्युँझँदा छेउमा पति मरेका हुन्थे। सहरमा कानेखुसी चल्न थाल्यो। अब कुन बाबुआमाले आफ्नो छोरा त्यो दरबारमा पठाउने?

जङ्गलकी बुढी

एक दिन टाढाबाट एक राजकुमार भक्तपुरतर्फ आउँदै थिए। सहर पुग्नुअघि उनको बाटो एउटा घना जङ्गलबाट पर्थ्यो। रूखहरूबीच एउटा खोला बग्थ्यो, अनि खोलाको किनारमा एउटी बुढी बसेकी थिइन्, कसैलाई कुरेझैँ।

राजकुमार नजिक पुग्दा बुढीले टाउको उठाइन्।

“आइपुग्यौ? म त तिमीलाई नै पर्खिरहेकी थिएँ।”

राजकुमार अचम्ममा परे। उनलाई यहाँ कसैले चिनेको थिएन।

“भक्तपुरकी राजकुमारीसँग बिहे गर,” बुढीले भनिन्। “तिमीले सुनेकै होला, उनका पति बिहानसम्म बाँच्दैनन्। किन, म भन्छु।”

त्यसपछि बुढी उनको कानमा झुकिन् र बिस्तारै केही भनिन्।

राजकुमारको आङ सिरिङ्ङ भयो।

“बिहेको रात नसुत्नू। एक पल पनि आँखा नझिम्काउनू। अनि यो जङ्गलको पूर्वतिर तीनवटा खोला मिसिने ठाउँमा जाऊ। त्यहाँ एउटा तरबार छ। त्यही तरबार लिएर जानू।”

उनी पूर्वतिर गए। तीन खोलाको दोभानमा, ठिक बुढीले भनेझैँ, तरबार भेटियो। तरबार लिएर उनी भक्तपुर पुगे, अनि राजकुमारीसँग बिहे गर्ने इच्छा राखे।

त्यो रात

भक्तपुरको दरबारमा फेरि बाजा बज्यो। फेरि भोज भयो। तर यसपटक सहरका मानिसले खुलेर रमाइलो गरेनन्। धेरैले मनमनै सोचे, बिचरा यो पनि भोलि बिहान...

रात पर्‍यो। राजकुमारी थाकेकी थिइन्, चाँडै निदाइन्। राजकुमार ओछ्यानछेउ बसे, राजकुमारीको अनुहारमा आँखा गाडेर। तरबार काखैमा थियो।

रात छिप्पिँदै गयो। दरबार सुनसान भयो। राजकुमारलाई पनि निद्राले थिच्न थाल्यो, तर उनले बुढीका कुरा सम्झे: एक पल पनि आँखा नझिम्काउनू।

अनि उनले देखे।

राजकुमारीको नाकबाट केही चिप्लिँदै निस्कियो, सानो र पातलो। अनि अर्को। ती दुई बिस्तारै ओछ्यानमा झरे, अनि हेर्दाहेर्दै बढ्दै गए। केही बेरमै ती दुईवटा ठूला सर्प बने, अनि टाउको उठाउँदै सिधै राजकुमारतिर घस्रिन थाले। राजकुमार हल्लिएनन्। अझै नजिक... अझै नजिक...

राजकुमारले तरबार उठाए।

एक प्रहार, अर्को प्रहार। दुवै सर्प भुइँमा ढले।

मर्नुअघि सर्पहरूले राजकुमारतिर हेरे र बोले, “हामीले धेरै राजकुमार मार्‍यौँ। अब हामी आफैँ मर्दै छौँ। हामीलाई नबिर्सनू। बर्सेनि हाम्रो सम्झना गर्नू।”

अनि ती सधैँका लागि चुप लागे।

बिहान

बिहान दरबारका मानिसहरू ढोका खोल्न डराउँदै आए। रुने तयारी गरेरै आएका थिए होलान्।

ढोका खुल्यो। बेहुला ज्युँदै थिए। भुइँमा दुईवटा मरेका सर्प थिए। राजकुमारी केही नबुझेर एकपटक पतिलाई, एकपटक सर्पलाई हेर्दै थिइन्।

यो खबर एकै छिनमा सहरभरि फैलियो।

राजकुमारले सर्पहरूलाई दिएको वचन बिर्सेनन्। चैतको अन्तिम दिन उनले एउटा अग्लो खाँबो उभ्याए, अनि दुई सर्पका लागि एक-एक गरी दुई लामा पताका झुन्ड्याए। त्यस दिनदेखि हरेक वर्ष यही दिन त्यो खाँबो उठ्न थाल्यो।

अनि ती बुढी? भनिन्छ, उनी साधारण बुढी थिइनन्। उनी देवी भद्रकाली थिइन्। राजकुमारले तरबार भेटेको ठाउँ हनुमन्ते खोलाको किनारमा भद्रकालीको पीठनजिकै थियो। आज पनि बिस्का जात्राको योसिं त्यही पीठ देखिने ठाउँमा उभ्याइन्छ। भनिन्छ, त्यो खाँबो आज पनि त्यही जङ्गलबाट ल्याइन्छ। अनि त्यसमा दुई लामा पताका हावामा फरफराउँछन्।

यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
  • Robert I. Levy, Mesocosm: Hinduism and the Organization of a Traditional Newar City in Nepal, University of California Press, सन् १९९०, अध्याय १४ (Biska), पृ. ४७८–४८१ (भक्तपुरका कथावाचकले सुनाउने रूप, भद्रकाली, तीन खोलाको दोभान, सर्पहरूको अनुरोध, गुठी, अन्य कथा र एउटै सर्पको रूप)। Internet Archive
  • राजन फेलु, “Biska Jatra: Myth, Sign, Significance and Bhaktapur”, Bagiswori Journal २(१), बागीश्वरी कलेज, भक्तपुर, सन् २०२२ (लीलाभक्त मुनंकर्मीको बिस्केट जात्राको संस्कृति (भक्तपुर नगरपालिका, वि.सं. २०५३) र सत्यमोहन जोशीको नेपाली चाडपर्व मा आधारित रूप, जात्राका दिन)। NepJOL
  • “If it’s Nepali New Year’s today, then this is what goes on in Bhaktapur early morning”, Onlinekhabar English, सन् २०१६ (जङ्गलमा भद्रकाली, पर्दा पछाडि लुकेको रूप)। Onlinekhabar
  • Desmond Doig, “A decapitated god and an insatiable princess”, In the Kingdom of the Gods (HarperCollins, सन् १९९९) बाट, Nepali Times (बुढी आमा र एक्लो छोराको रूप, भैरवको कथा)। Nepali Times
  • सुन्दर शिल्पकार, “भक्तपुरकै जीवन्त सम्पदा बिस्काः जात्रा”, कान्तिपुर (कोसेली), सन् २०२५ (जात्राका नौ दिन, ५५ हातको योसिं, आठ डोरी र अष्टमातृका, थिमी र बोडे, इतिहासकार पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठका अभिलेख)। कान्तिपुर
  • “बिस्का जात्राको पाँचौं दिन लिंगो ढालियो”, कान्तिपुर, सन् २०२६ (ल्यसिंखेल, आठ कुनाबाट आठ डोरी)। कान्तिपुर
  • “Biska Jatra begins in Bhaktapur”, Onlinekhabar English, सन् २०२६ (जात्राका दिन र मार्ग, गःहिटीमा रथ जुधाइ)। Onlinekhabar
  • Gautama V. Vajracharya, “Nepal Saṃvat and Vikrama Saṃvat: Discerning Original Significance”, Asianart.com, सन् २०१८ (बिसिक = विषुव)। Asianart
  • माथिको फोटो: Lyesingdya.jpg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।

कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।

← नेपालका लोककथा