धेरै पहिलेको कुरा हो। मल्ल राजाको दरबारमा हरेक दिन एक जना विशेष पाहुना आउँथिन्।
उनी न कुनै रानी थिइन्, न राजकुमारी। उनी त राज्यको रक्षा गर्ने, मल्ल राजाहरूकी कुलदेवी तलेजु पो थिइन्!
पासाको खेल
देवी आएपछि दुवै जना कोठामा बस्थे। देवीले राजालाई राज्य कसरी चलाउने, के गर्ने, के नगर्ने भनेर सल्लाह दिन्थिन्। राजा ध्यान दिएर सुन्थे, अनि सल्लाह सकिएपछि दुवै पासा खेल्थे।
त्यो साधारण पासा थिएन, चारखाने कपडामाथि कौडी सारेर खेलिने, थर्की वा त्रिपासा भनिने खेल थियो। भनिन्छ, यो खेल शिव र पार्वतीले पनि खेल्थे।
दिनहुँ यस्तै हुन्थ्यो।
खुलेको ढोका
एक दिन राजा र देवी खेलमा मग्न थिए, त्यही बेला रानी त्यो कोठामा आइपुगिन्, अनि राजासँग बसेकी देवीलाई देखिहालिन्।
देवीले टाउको उठाइन्। उनी रिसले चुर भइन्।
“आजदेखि म यो दरबारमा पाइला टेक्दिनँ,” देवीले भनिन्।
राजा खुट्टामा परे। “नजानुहोस्, देवी! गल्ती भयो। तपाईँ नआए यो राज्यको रक्षा कसले गर्छ?”
तर देवी अलप भइसकेकी थिइन्।
सानी केटी
राजा दिनरात देवीलाई पुकार्दै बिन्ती गर्न थाले।
अन्तमा देवीको मन अलिकति पग्लियो, तर पूरै भने होइन।
“म अब पहिलेझैँ तिम्रो कोठामा आउँदिनँ,” देवीले भनिन्। “तर तिमीलाई छाड्दिनँ पनि। मेरो सम्मानमा हरेक वर्ष ठुलो जात्रा गर। अनि अबदेखि म तिमीलाई एउटी सानी केटीको रूपमा दर्शन दिनेछु, शाक्य कुलकी कुमारीको रूपमा।”
त्यस दिनदेखि सहरमा एउटी सानी केटीलाई कुमारी मानेर पुज्न थालियो। उनैमा देवी तलेजु बस्छिन् भन्ने मानिसहरूको विश्वास छ। अनि पहिले देवीसँग पासा खेल्ने राजा अब देवीलाई त्यही सानी केटीको अनुहारमा भेट्न जान थाले।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- Bruce McCoy Owens, The Politics of Divinity in the Kathmandu Valley: The Festival of Bunga Dya / Rato Matsyendranath, विद्यावारिधि शोधपत्र, Columbia University, सन् १९८९, पृ. ३०२–३०४, Gérard Toffin, Le palais et le temple (CNRS, सन् १९८६), पृ. ८८ को अनुवाद (तलेजुको सल्लाह र पासा, रानी, बहिनी वा छोरी आइपुगेको, देवीको रिस, जात्रा र शाक्य कुमारी, थर्की वा त्रिपासा खेल, शिव-पार्वती)। Internet Archive
- Tirtha Narayan Manandhar, “Metro column: Indra, Kumari Jatras two different events”, The Kathmandu Post, सन् २०१२ (तलेजु राजाकी सल्लाहकार, देवी अलप भएको, सहरकी कुमारीमा बस्ने वचन, जयप्रकाश मल्ल, कुमारी घर र कुमारी जात्रा)।
- Daniel Wright (सम्पा.), History of Nepal, translated from the Parbatiya, Cambridge University Press, सन् १८७७, पृ. १९०, २३१–२३२ (भक्तपुरका जगज्ज्योति मल्लको रूप; पृथ्वीनारायण शाहले कुमारीको प्रसाद पाएको)। Internet Archive
- माथिको फोटो: Kumari Ghar, Kathmandu Durbar Square.jpg, Faj2323, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
