कपिलवस्तुमा आउने यात्रीलाई त्यहाँका मानिसहरू सयौँ वर्षसम्म दुईवटा ठाउँ देखाएर कथा सुनाउँथे, एउटा सहरको खाडलपारिको ठुलो खाल्डो, अर्को सहरबाहिर टाढाको सफा मुहान।
दुवैको कथा कपिलवस्तुका राजकुमार, पछि बुद्ध भएका सिद्धार्थसँग जोडिएको थियो।
ढोकामा ढलेको हात्ती
एक दिन राजा शुद्धोदन सहर फर्कंदै थिए, अनि राजकुमार सिद्धार्थ पनि आउँदै थिए। उनलाई लिन दरबारको सारथी सिँगारिएको ठुलो हात्ती डोर्याउँदै सहरको ढोकाबाट बाहिर निस्कँदै थियो।
त्यही बेला आफ्नो बलमा सधैँ घमण्ड गर्ने शाक्य वंशकै युवा देवदत्त ढोकाबाट भित्र पस्दै थिए।
“यस्तो सिँगारिएको हात्तीमा को चढ्दै छ?” देवदत्तले सोधे।
“राजकुमार फर्किँदै हुनुहुन्छ,” सारथीले भन्यो। “उहाँलाई लिन जाँदै छु।”
यो सुनेर आवेशमा आएका देवदत्तले हात्तीलाई तानेर ढाले, अनि त्यसको निधारमा हिर्काएर पेटमा लात हाने। सहरको ढोकैमा ढलेको हात्ती फेरि उठेन। त्यसको ठुलो शरीरले बाटो पूरै छेक्यो, अनि कसैले सार्न नसकेकाले आउनेजाने सबै रोकिए।
केही बेरपछि सिद्धार्थका सौतेनी भाइ नन्द आइपुगे।
“यो हात्ती कसले मार्यो?”
“देवदत्तले,” मानिसहरूले भने।
नन्दले हात्तीलाई तानेर बाटोको एक छेउ लगाइदिए।
अन्तमा राजकुमार सिद्धार्थ आइपुगे।
“यस्तो नराम्रो काम कसले गर्यो?” उनले सोधे।
“देवदत्तले हात्ती मारेर ढोका छेके, अनि नन्दले तानेर बाटो खुला गरे।”
राजकुमारले केही भनेनन्, हात्तीलाई माथि उचालेर सहरको खाडलपारि फ्याँकिदिए।
हात्ती जहाँ खस्यो, त्यहाँ जमिनमा गहिरो, चौडा खाल्डो बन्यो, अनि त्यस दिनदेखि मानिसहरूले त्यसलाई “हात्ती खसेको खाल्डो” भन्न थाले।
काँडको मुहान
अर्को पटक सहरको दक्षिण ढोकाबाहिर शाक्य युवाहरूको धनुर्विद्याको प्रतियोगिता भयो। टाढा ठड्याइएका फलामका निसानातिर एकपछि अर्को युवाले काँड हाने।
अनि राजकुमार सिद्धार्थको पालो आयो।
उनको काँड सबै फलामे निसाना छेड्दै पार भयो, तर रोकिएन। उड्दाउड्दै दक्षिणपूर्वतिर तिस लि टाढा, कोसौँ पर पुगेर प्वाँख मात्र बाहिर देखिने गरी जमिनमा धसियो।
जहाँ काँड धसियो, त्यहाँबाट ऐनाजस्तो सफा पानीको मुहान फुट्यो।
पछि बाटो हिँड्ने बटुवाले पानी पिउन पाउन् भनेर मानिसहरूले त्यसलाई इनार बनाए। भनिन्छ, टाढाटाढाबाट आएका बिरामीहरू त्यो पानी पिउँथे, त्यहाँको माटो लगेर दुखेको ठाउँमा दल्थे, अनि धेरैजसो निको हुन्थे।
मानिसहरूले त्यसलाई काँडको इनार भन्न थाले।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- फाहियान, A Record of Buddhistic Kingdoms, जेम्स लेगको अनुवाद, सन् १८८६, अध्याय २२ “Kapilavastu” (दुवै घटना छोटकरीमा, बटुवाका लागि इनार, उजाड कपिलवस्तु र बाटोका हात्ती र सिंह) र लेगका टिप्पणी ८–९ (लिच्छविहरूको उपहार, पुच्छरमा समातेर सात तह बारपारि, दश र सत्र वर्षको उमेर)। Project Gutenberg
- ह्वेनसाङ, Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World, स्यामुएल बिलको अनुवाद, भाग २, सन् १८८४, पुस्तक ६, “The Elephant-Ditch”, पृ. १७ (सारथी, देवदत्तसँगको कुराकानी, नन्द, खाडलपारि फ्याँकिएको हात्ती) र “The Arrow-Well”, पृ. २३–२४ (फलामका निसाना, तिस लि, प्वाँखसम्म धसिएको काँड, निको पार्ने पानी र माटो)। Internet Archive
- “Buddhist archaeological sites in the Greater Lumbini region”, Himal Press, सन् २०२३ (तिलौराकोटका भग्नावशेष, लुम्बिनीबाट दुरी, युनेस्कोको सम्भावित सूची)। Himal Press
- माथिको फोटो: Tilaurakot, Kapilvastu Ancient Shakya Capital 01.jpg, Sabina Bajracharya, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो। यो बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको पवित्र कथा हो। यहाँ सम्मानसाथ सुनाइएको हो।
