मोरङमा दौना मालिनको एउटा फूलबारी थियो। बेली, चमेली, कति थरीका फूल! तर दौनाको मन फूलमा थिएन।
जन्मेको छैटौँ रात भाग्य लेख्ने देवताले उनको निधारमा “तिम्रो बिहे सलहेसजस्तै पुरुषसँग हुनेछ” भनेर लेखिदिएका थिए रे। दौना त्यही कुरा मनमा राखेर हुर्किइन्। सलहेसका लागि उनले नयाँ बाँसको मण्डप बनाइन्, रातो ओछ्यान सजाइन्, फूलबारीमा थरीथरीका फूल रोपिन्। तर वर्षौँ बिते, सलहेस आएनन् त आएनन्।
सुगाले लगेको बेदुली
एक दिन दौनाकी साथी चम्पाले भनिन्, “सलहेस कमला नदीमा आफ्नो हात्तीलाई पानी खुवाउन आउँछन् रे। हिँड, हामी पनि त्यहीँ जाऔँ।”
पाँचै साथी कमलाको किनारमा पुगे। नदीमा तेल चढाएर हात जोड्दै पुकारे, “हे कमला माई, सलहेसलाई चाँडै पठाइदेऊ।” अनि पानीमा डुबुल्की मारे।
त्यो पुकार सलहेसकहाँ पुग्यो त, तर उनी आफैँ आएनन्। “म जान्नँ,” उनले भने, “बरु मेरो सुगा पठाउँछु।”
सलहेसको सुगा आकाशमा उडेर कमलाको किनारमाथि घुम्न थाल्यो। कहिले केटीहरूलाई हेर्यो, कहिले उनीहरूको निधारको बेदुलीलाई। अनि एक्कासि झम्टेर दौनाको निधारबाट चाँदीको बेदुली टिपेर उड्यो।
सुगाले बेदुली सलहेसअगाडि राखिदियो। सलहेस छक्क परे। “बेदुली नै यति राम्रो छ भने त्यसकी मालिक्नी कस्ती होलिन्!”
तर तुरुन्तै उनलाई चिन्ता लाग्यो। “कसैकी छोरीको बेदुली खोसेर ल्याएको कुरा फैलियो भने हाम्रो इज्जत जान्छ। जा, फिर्ता दिएर आ।”
चार साथी निराश भएर घर फर्किसकेका थिए। दौना भने त्यहीँ किनारमा बसिरहेकी थिइन्। बिहान सुगा फर्केर आयो, अनि बेदुली उनको हातमा राखिदिँदै भन्यो, “मोरङ जाऊ, आफ्नै फूलबारीमा बस। सलहेस आउँछन्।”
भोलिपल्ट उज्यालो हुँदा नहुँदै सलहेस दौनाको फूलबारीमा आइपुगे।
सुरुङबाट आएका चोर
सलहेस पकडिया राज्यका चौकीदार थिए। राजा भीमसेनको राज्यमा चौध कोसको पहरा उनकै जिम्मा थियो। उनको नाम सुनेरै चोरहरूका खुट्टा काम्थे। उनको पहरामा चोरी गर्ने आँट कसैले गर्दैनथ्यो।
यो कुरा मोकामागढका चुहडमल नाम गरेका एक चोरले पनि सुने। जिन्दगीभर कहिल्यै चोरी नगरेका चुहडमललाई लाग्यो, “त्यति ठुलो चौकीदार हो भने उसकै पहरामा एकपटक चोरी गरेर देखाउँछु।”
पकडिया आएर चुहडमल दिउँसो घरघर हेर्दै घुमे, तर उनलाई कुनै घर आफ्नो लायकको लागेन। अन्तमा राजा भीमसेनको दरबार देखेपछि उनी दुई-तीन कोस पर जङ्गलमा गएर बसे।
राति उनले चुल्ठो कसेर बाँधे, कम्मरमा कपडा कसे, भुइँमा घोप्टो परेर खन्न थाले। खन्दाखन्दै दुई-तीन कोस लामो सुरुङ बन्यो। बिहान हुन लाग्दा उनी जहाँ निस्किए, ठिक त्यहीँ रानी हंसावती सुनको पलङमा सुतिरहेकी थिइन्।
चुहडमलले दुईवटा चिज रोजे: रानीको गलाको हार र त्यो सुनको पलङ। हार काटेर निकालेपछि रानीलाई बिस्तारै उठाएर राजाको खाली पलङमा सुताइदिए, अनि सुनको पलङ टाउकोमा बोकेर सुरुङबाटै बाहिरिए। रानी ब्युँझिइनन् पनि।
गङ्गाको किनारमा पुगेर चुहडमलले गङ्गालाई भने, “हे गङ्गा, सलहेसको पहराबाट चोरेर ल्याएको हुँ। उनी मेरो खोजीमा आए भने तिमीले उनलाई वारिबाट पारि नतार्नू है।” अनि गङ्गा तरेर मोकामा पुगेपछि उनले चोरेको माल सातवटा घरभित्र लुकाए।
दरबारमा सबैभन्दा पहिले दासी सलखी उठिन्। आँगन बढारिसक्दा पनि रानी उठेकी थिइनन्। ढोका खोलेर हेर्दा त कोठामा सुरुङ पो रहेछ! रानी कराइन्, नोकरहरू दौडिए, तर चोरको कुनै निसाना भेटिएन।
रानी हंसावतीले रुँदारुँदै आफ्नो पछ्यौरी च्यातेर कागज बनाइन्, आँखाको गाजल घोटेर मसी बनाइन्, कान्छी औँलालाई कलम बनाइन्, अनि राजालाई चिठी लेखिन्: “दरबारमा चोरी भयो। सलहेस चौकीदार हुन्। चोर र माल हाजिर नगरुन्जेल उनलाई नछोड्नू।”
कारागार र सर्त
राजा भीमसेन रिसले चुर भए। सिपाहीहरूले सलहेसलाई समातेर हात पछाडि बाँधेर दरबार ल्याए।
“जन्मेदेखि म तपाईँको सेवक हुँ,” सलहेसले हात जोडेर भने। “चौध कोसको पहरा मेरो जिम्मा छ, तर चोरको कुनै निसाना भेटिएन। कागज ल्याउनुहोस्, चोरिएको मालको मोल म जुनीजुनी तिर्छु भनेर लेखिदिन्छु।”
तर राजाले नसुनी सलहेसलाई बाँधेर कुटपिट गर्ने आदेश दिए। सलहेसलाई लाग्यो, अब ज्यान बच्दैन। आफ्ना भाइ मोतीराम, आफ्नी आमा, कसैलाई अन्तिमपटक देख्न पाइएन। उनले कुलदेवी असावरीलाई पुकारे, “मेरी दौनालाई खबर गरिदेऊ।”
खबर सुन्नेबित्तिकै दौना उठिन्। सवा हात भुइँ गोबरले लिपेर सबै देवताको नाम लिइन्, अनि सूर्यसँग सोधिन्, “हे सूर्य, मलाई सही सङ्केत देऊ। चोर कुन राज्यमा बस्छ? कसको छोरो हो? उसको नाम के हो?”
सूर्यले सबै बताइदिए।
दौना सिँगारिएर दरबारमा पुगिन्, अनि हात जोडेर राजालाई भनिन्, “मेरा सलहेस कुटाइ सहन सक्दैनन्। एकछिनलाई उनलाई छोडिदिनुहोस् न, चोर र माल जहाँ भए पनि म ल्याउँछु।”
मन्त्री हाँसे, “आइमाईले कहाँबाट चोर ल्याउँछे र?”
तर राजाले एउटा कडा सर्त राखेर कागज लेखाए: आठ दिनभित्र चोर र माल ल्याउनुपर्छ, नल्याए दौनाले राजासँगै बिहे गर्नुपर्छ। दौनाले भनिन्, “आठ होइन, सात दिनभित्र ल्याउँछु।”
बाहिर निस्किएपछि उनले सलहेसलाई भनिन्, “चोर त मोकामाका चुहडमल हुन्। उनी साधारण उपायले समातिँदैनन्, तर मसँग एउटा जुक्ति छ।”
नट र नटिनी
दौनाले सलहेसलाई नटहरूको टोलबाट ढोल, लट्ठी, पाल, खाट र भैँसी सापट माग्न लगाइन्। सलहेसले चुल्ठो काटेर कपाल छोटो पारे, कम्मरमा रेसमी कपडा कसे, जिउभरि माटो दले र पहलमानझैँ कसरत गरे। दौनाले दक्षिणतिरका नाच्नेहरूका जस्ता लुगा पहिरिइन्, आँखामा गाजल लगाइन्, निधारमा जूनवरिपरि ताराझैँ चाँदीका बेदुली टाँसिन्।
यसरी नट र नटिनी बनेर उनीहरू गाउँमा आल्हा-ऊदलको गीत गाउन थाले। मोरङका मानिसहरू हेर्न झुम्मिए, तर आफ्नै चिनेका मानिसलाई पनि कसैले चिनेन।
त्यसपछि पाल समेटेर उनीहरू गङ्गाको किनारमा पुगे। गङ्गाले भने सलहेस आउँदै छन् भन्ने सुनिसकेकी थिइन्। किनारका सबै डुङ्गा डुबाइदिएर उनी ब्राह्मणीको रूप लिई अग्लो डिलमा बसिन्। “डुङ्गा त सबै बगे,” उनले भनिन्। “घर फर्क।”
“फर्किन्नौँ,” दौनाले भनिन्। “सुक्खा जमिनझैँ गङ्गा तर्छौँ।”
अनि उनले आफ्नो गलाको हार फुकालेर पानीमा राखिन्। नट र नटिनी त्यसमाथि चढे, अनि हारले डुङ्गाझैँ तैरिँदै उनीहरूलाई पारि मगधसम्म पुर्यायो। मुंगेर हुँदै रातभर हिँडेर मोकामा पुगेपछि उनीहरूले गाउँको एउटा बगैँचामा पाल टाँगे।
सुनको पलङ
भोलिपल्ट दौना टाउकोमा मालाका दानाको पोको बोकेर बजारमा बेच्न निस्किइन्। “दाना किन्नुस्, दाना!” बेच्दाबेच्दै उनी चुहडमलको ढोकामा पुगिन्।
सातवटा घरभित्र मस्त निदाइरहेका चुहडमललाई दौनाले आफ्नो जादूले ब्युँझाइन्। चुहडमल झस्किएर उठे, अनि सातवटै घरका ढोका खोल्दै बाहिर आए। “के लिन आयौ?”
“म नटिनी हुँ। दुई-चार पैसा पाऊँ भनेर आएकी।”
“मेरो घरमा न आमा छिन्, न दिदीबहिनी, न स्वास्नी। तिमीलाई कसले के दिने?”
“हिजो राति पालमा सपना देखेँ,” दौनाले भनिन्, “तपाईँको घरमा एउटा हार छ रे। त्यही इनाम दिनुहोस् न।”
चुहडमलले भित्रबाट हार ल्याए, अनि गर्वले भने, “यो राजा भीमसेनको दरबारबाट, सलहेसकै पहराबाट चोरेर ल्याएको हुँ। लौ, तिमीलाई इनाम।”
“त्यो सुनको पलङ पनि लिएर मेरो पालमा आउनुहोस् न,” दौनाले भनिन्, “त्यहीँ आराम गर्नुहोला।”
अगाडि सुनको पलङ टाउकोमा बोकेर चुहडमल, पछाडि दौना, यसरी उनीहरू पालतिर लागे।
यता सलहेसले भाइ मोतीराम र भान्जा करिकन्हालाई बोलाए, अनि सात सय हात्तीले पाललाई चारैतिरबाट घेरे।
बिहान हुन लाग्दा चुहडमलकी कुलदेवी असावरीले उनलाई झकझकाइन्, “उठ! तेरो शत्रु सलहेस आइपुग्यो!”
चुहडमल चक्कु लिएर एकै उफ्राइमा पचास-सय हात माथि आकाशमा उफ्रिए, हात्तीको घेराबाहिर खसे, अनि लडाइँ सुरु भयो। बाख्राको बथानमा ब्वाँसो पसेझैँ उनी जता उफ्रिन्थे, त्यतै हात्ती ढल्थे। तीन दिन तीन रात लडाइँ चल्यो, अन्तमा उनले तीनै दाजुभाइलाई खेदाउन थाले।
त्यत्तिकैमा दौनाले चुहडमलको पाखुरा समातिन्। “म नटिनी हुँ। मेरा पाहुना यसरी भाग्ने भए मेरो कमाइ के होला? रिस मार्नुहोस्, पालमा फर्केर आराम गर्नुहोस्।”
चुहडमल फर्किएर सुनको पलङमा पल्टिए। दौनाले निद्राकी देवीलाई पुकारिन्, अनि चुहडमल केही थाहै नपाउने गरी मस्त निदाए। दौनाले बोलाइन्, “आउनुहोस्, आफ्नो शत्रुलाई बाँध्नुहोस्।”
सलहेस र मोतीरामले चुहडमललाई उनकै चोरेको सुनको पलङमा बाँधे, अनि पलङसहित बोकेर हिँडे।
गङ्गाको किनारमा पुग्दा त लडाइँमा ढलेका सात सय हात्ती फेरि ज्युँदा भएर उठे! सातौँ दिन नबित्दै सलहेस र दौना चोर र माल लिएर राजा भीमसेनको दरबारमा पुगे।
राजा छक्क परे। बन्धन खोलिएपछि चुहडमलले सबै कुरा सुनाए। उनी त सलहेसको नाम सुनेर उनकै पहरामा चोरी गरेर देखाउन आएका रहेछन्।
राजाले खुसी भएर सलहेसलाई पगडीदेखि धोतीसम्म पूरा पोसाक, पाँचवटा हतियार र आफ्नै घोडी उपहार दिए। त्यसपछि जीवनभर सलहेस र दौना मालिनले राजाको फूलबारीको रखवारी गरे।
यो कथा कुन-कुन स्रोतबाट लेखियो
- George A. Grierson, An Introduction to the Maithili Language of North Bihar, Part II: Chrestomathy and Vocabulary, Journal of the Asiatic Society of Bengal (extra number), सन् १८८२, “Song of King Salhes” र त्यसको अनुवाद, पृ. ११–२० (माथिको पूरा कथा, तिरहुतका एक गायकले सन् १८८१ मा सुनाएको)। Internet Archive
- “’अथ गीत राजा सलहेसक’”, Sahapedia (ग्रियर्सनले लेखेको मैथिली मूल पाठ: नामहरू चुहडमल, हंसावती, भीमसेन, बेदुली, असावरी)। Sahapedia
- सुनील कुमार (सङ्कलन), “लोकगाथा राजा सलहेस”, Sahapedia, हिन्दी (कमलदहमा जन्म, हिमपतिका पाँच मालिन छोरी, कलियुगमा पूजाको वचन)। Sahapedia
- “दलितों के प्रतिरोध की अभिव्यक्ति हैं सलहेस”, Sahapedia, हिन्दी (मोकामाका चुहडमल, गहना चोरीको आरोप र कारागार)। Sahapedia
- रामदयाल राकेश, “Salhes: As a folk drama”, The Annapurna Express, सन् २०२५ (नेपालमा सलहेस: राजा जयवर्धन, पहिलो चौकीदार, सलहेस स्थान, नाच, महिसौथा, सलहेस फूलबारी र पटारी पोखरीका मेला)। The Annapurna Express
- सञ्जीव चौधरी, “Why pilgrims from India and Nepal throng to see an orchid that blooms in April”, Onlinekhabar English (Global Voices बाट), सन् २०१८ (सलहेस फूलबारीको सुनगाभा, वनस्पति विभागको पहिचान)। Onlinekhabar
- माथिको फोटो: Dendrobium aphyllum on a host.jpg, अजय दास, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0।
कथा यी स्रोतका आधारमा आफ्नै शब्दमा लेखिएको हो। संवाद कथावाचकले जसरी सुनाउँछन्, कथाकै अर्थ नबिगारी लेखिएको हो।
