Skip to content

← Nepali, Explained

नेपाली व्याकरण

कक्षा ६ देखि १२ सम्मको नेपाली व्याकरण एउटै पुस्तकमा, ध्वनिदेखि वाक्यसम्म। हरेक बुँदामा त्यो पहिलो पटक पढाइने कक्षा लेखिएको छ, र माथिको छनोटबाट आफ्नो कक्षासम्मका बुँदा मात्र हेर्न सकिन्छ। पाठ्यक्रमभन्दा अगाडिका कुरा ‘थप’ भनेर छुट्याइएका छन्।

कक्षा … सम्म
(करिब 5 MB) अफलाइन पढ्न डाउनलोड हुँदै छ… 0 मध्ये 0 एकाइ अफलाइन पढ्न डाउनलोड भयो · · डाउनलोड हुन सकेन।
इन्टरनेट नहुँदा पनि खोल्न यो पृष्ठ बुकमार्क गर्नुहोस् वा होम स्क्रिनमा राख्नुहोस्। कसरी?
  • एन्ड्रोइडमा Chrome: ⋮ मेनु → Add to Home screen
  • आइफोनमा Safari: Share → Add to Home Screen

भाग १: भाषा, ध्वनि र अक्षर

  1. अध्याय १ नेपाली भाषा हामी बोल्ने नेपाली र किताबमा लेखिने नेपाली किन अलि फरक हुन्छ? मानक भाषा भनेको के हो, र नेपाली कहाँबाट आयो?  
  2. अध्याय २ वर्ण मुखबाट निस्कने आवाज र कागजमा लेखिने अक्षर एउटै हुन् कि होइनन्? कुन वर्ण मुखको कुन ठाउँबाट निस्कन्छ?  
  3. अध्याय ३ अक्षर ‘कलम’ शब्द बोल्दा कति धक्कामा बोलिन्छ? लेख्दा अजन्त, बोल्दा हलन्त हुने शब्द किन हुन्छन्?  
  4. अध्याय ४ सन्धि ‘विद्या’ र ‘आलय’ जोडिँदा ‘विद्यालय’ कसरी बन्छ? दुई वर्ण भेट्दा के बदलिन्छ, र किन?  

भाग २: शब्द

  1. अध्याय ५ शब्दस्रोत ‘अग्नि’, ‘आगो’ र ‘मोबाइल’ नेपालीमा कहाँ कहाँबाट आए? एउटै भाषामा शब्दका यति धेरै स्रोत किन?  
  2. अध्याय ६ मूल र व्युत्पन्न शब्द ‘घर’ बाट ‘घरेलु’, ‘घरपरिवार’ कसरी बने? कुन शब्द आफैँमा पूरा छ, कुन अर्कोबाट बनेको?  
  3. अध्याय ७ उपसर्ग ‘हार’ अगाडि ‘उप’, ‘प्र’ वा ‘सं’ लाग्दा अर्थ कसरी फेरिन्छ? शब्दको सुरुमा लाग्ने यी साना अंशको काम के हो?  
  4. अध्याय ८ प्रत्यय ‘पढ्’ बाट ‘पढाइ’, ‘पढ्ने’, ‘पढुवा’ कसरी बन्छन्? शब्दको पछाडि लाग्ने अंशले अर्थ र वर्ग कसरी बदल्छ?  
  5. अध्याय ९ समास ‘दाजुभाइ’, ‘पीताम्बर’ र ‘चौबाटो’ जस्ता शब्दभित्र कति शब्द लुकेका छन्, र तिनलाई कसरी खोलिन्छ?  
  6. अध्याय १० द्वित्व ‘घर घर’, ‘ससानो’ र ‘भातसात’ मा शब्द किन दोहोरिन्छ? दोहोरिँदा अर्थमा के थपिन्छ?  
  7. अध्याय ११ शब्दभण्डार एउटै कुरालाई धेरै शब्दले कसरी भनिन्छ, र एउटै शब्दका धेरै अर्थ कसरी हुन्छन्? उखान र टुक्काले भाषालाई कसरी मिठो बनाउँछन्?  

भाग ३: पदवर्ग

  1. अध्याय १२ पदवर्ग वाक्यमा हरेक शब्दले कुन काम गर्छ? एउटै शब्द कहिले नाम र कहिले विशेषण कसरी हुन्छ?  
  2. अध्याय १३ नाम कुनै कुरालाई चिनाउने शब्द कति किसिमका हुन्छन्, र ‘पानी’ लाई किन गनिँदैन?  
  3. अध्याय १४ सर्वनाम नामलाई बारम्बार दोहोर्‍याउनुको सट्टा ‘ऊ’, ‘यो’, ‘आफू’ भन्दा के फाइदा हुन्छ? सर्वनाम कति किसिमका छन्?  
  4. अध्याय १५ विशेषण ‘रातो’, ‘तीन’, ‘अलिकति’ र ‘त्यो’ ले नामको बारेमा के के बताउँछन्? धेरै विशेषण सँगै आउँदा कुन क्रममा राख्ने?  
  5. अध्याय १६ क्रियापद धातुबाट क्रियापद कसरी बन्छ? कुन क्रियालाई कर्म चाहिन्छ, कुनलाई चाहिँदैन, र किन?  
  6. अध्याय १७ अव्यय ‘बिस्तारै’, ‘भित्र’, ‘र’, ‘नि’ र ‘अहो’ जस्ता शब्दको रूप किन फेरिँदैन, र तिनले वाक्यमा कस्तो काम गर्छन्?  

भाग ४: व्याकरणिक कोटि

  1. अध्याय १८ लिङ्ग, वचन र पुरुष ‘केटो गयो’, ‘केटी गई’, ‘केटाहरू गए’: वाक्यका शब्दहरू एकअर्कासँग कसरी मिल्छन्? ‘हरू’ कहिले चाहिँदैन?  
  2. अध्याय १९ आदर ‘तँ’, ‘तिमी’, ‘तपाईँ’ र ‘हजुर’ मध्ये कसलाई कुन भन्ने? आदरको तहले क्रियापद कसरी बदल्छ?  
  3. अध्याय २० शब्द रूपायन ‘केटो’ बाट ‘केटाले’, ‘केटी’, ‘केटाहरू’ कसरी बन्छन्? एउटै धातुबाट सयौँ क्रियापद बन्ने नियम के हो?  
  4. अध्याय २१ काल ‘गयो’, ‘जान्छ’ र ‘जाने छ’ ले कुन समय बताउँछन्? भविष्यको कुरा पनि कहिले वर्तमानमा किन भनिन्छ?  
  5. अध्याय २२ पक्ष ‘खाँदै छ’, ‘खाएको छ’ र ‘खान्थ्यो’ मा काम कहाँ पुगेको छ? कामको अवस्था देखाउने तरिका के के हुन्?  
  6. अध्याय २३ भाव आदेश, इच्छा, शङ्का र सर्त: एउटै धातुबाट मनका यति धेरै भाव कसरी व्यक्त हुन्छन्?  
  7. अध्याय २४ करण र अकरण ‘जान्छ’ लाई ‘जाँदैन’ बनाउँदा ‘न’ कहाँ लाग्छ? दुईपटक नकार भन्दा अर्थ के हुन्छ?  
  8. अध्याय २५ वाच्य ‘रामले भात खायो’ र ‘रामबाट भात खाइयो’ मा कुरा कसको बारेमा छ? वाच्य बदल्दा के के बदलिन्छ?  
  9. अध्याय २६ प्रेरणार्थक आफैँ गर्नु र अरूलाई गराउनुमा भाषामा के फरक पर्छ? ‘पढ्छ’, ‘पढाउँछ’ र ‘पढाउन लगाउँछ’ मा काम गर्ने को को हुन्?  
  10. अध्याय २७ कारक र विभक्ति वाक्यमा हरेक नामको क्रियासँग कस्तो नाता हुन्छ, र ‘ले’, ‘लाई’, ‘बाट’ जस्ता साना चिह्नले त्यो नाता कसरी देखाउँछन्?  
  11. अध्याय २८ पदसङ्गति कर्ता र क्रियापद लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरमा मिलेनन् भने वाक्य किन बिग्रन्छ? सबै सङ्गति एकै ठाउँमा।  
  12. परिशिष्ट क धातुरूपावली केही धातुका सबै रूप एउटै तालिकामा: हरेक काल, पक्ष, भाव, पुरुष, आदर र लिङ्गमा।  

भाग ५: वाक्य

  1. अध्याय २९ उद्देश्य र विधेय हरेक वाक्यमा कसको बारेमा भनिएको छ र के भनिएको छ? लामो वाक्यलाई पदावलीमा कसरी फुटाउने?  
  2. अध्याय ३० पदक्रम नेपालीमा कर्ता, कर्म र क्रियापद कुन क्रममा आउँछन्? कवितामा क्रम किन बदलिन्छ, र गद्यमा कसरी फर्काउने?  
  3. अध्याय ३१ वाक्यका प्रकार सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य कसरी छुट्याउने? उपवाक्य जोडिँदा अर्थमा के थपिन्छ?  
  4. अध्याय ३२ संश्लेषण र विश्लेषण छोटा वाक्य जोडेर एउटा लामो वाक्य कसरी बनाउने, र लामो वाक्यलाई कसरी फुटाउने?  
  5. अध्याय ३३ कथन कसैले भनेको कुरा उसकै शब्दमा र आफ्नै शब्दमा भन्दा के के बदलिन्छ?  
  6. अध्याय ३४ वाक्यान्तरण लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर, काल, वाच्य र कथन: वाक्य बदल्ने सबै तरिका एकै ठाउँमा।  

भाग ६: शुद्ध लेखाइ

  1. अध्याय ३५ वर्णविन्यास ह्रस्व कि दीर्घ, ब कि व, श कि ष कि स: शुद्ध लेख्ने नियम के हुन्, र शब्दकोशले कसरी निर्णय दिन्छ?  
  2. अध्याय ३६ पदयोग र पदवियोग ‘घरमा’ जोडेर तर ‘घर भित्र’ कि ‘घरभित्र’? कुन शब्द जोडेर लेख्ने, कुन छुट्याएर?  
  3. अध्याय ३७ लेख्य चिह्न पूर्णविराम, अल्पविराम, उद्धरण चिह्न: एउटा चिह्नले वाक्यको अर्थ नै कसरी फेरिदिन्छ?  
  4. अध्याय ३८ शब्दकोशको प्रयोग शब्दकोशमा शब्द कुन क्रममा राखिएका हुन्छन्, र एउटा शब्दको प्रविष्टिमा के के जानकारी हुन्छ?  
  5. अध्याय ३९ सामान्य गल्ती अङ्ग्रेजी र बोलचालको प्रभावले हामी नेपाली लेख्दा कस्ता गल्ती गर्छौँ, र तिनलाई कसरी सच्याउने?  
  6. परिशिष्ट ख पारिभाषिक शब्द र फरक मत व्याकरणका शब्दहरू नेपाली र अङ्ग्रेजीमा, अनि व्याकरणविद्हरूको मत फरक परेका ठाउँ र पाठ्यपुस्तकले लिएको मत।  

अभ्यास

यो पुस्तक कसरी पढ्ने

यो कुनै एउटा पाठ्यपुस्तकसँग मिल्ने पुस्तक होइन: कक्षा ६ देखि १२ सम्म पढाइने नेपाली व्याकरण एकै ठाउँमा राखिएको सन्दर्भ पुस्तक हो। हरेक अध्यायमा व्याकरणको एउटा विषय छ, र त्यसका हरेक कुरामा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका पाठ्यपुस्तकले त्यो कुन कक्षामा पहिलोपटक पढाउँछन् भनेर लेखिएको छ। माथि ‘कक्षा … सम्म’ मा आफ्नो कक्षा छान्दा त्यस कक्षासम्मका कुरा मात्र देखिन्छन्। यसभित्र:

  • नियम र उदाहरण: हरेक नियम सरल भाषामा, दैनिक जीवनका उदाहरणसहित।
  • गल्ती नगरौँ: विद्यार्थीले प्रायः गर्ने गल्ती र तिनको सही रूप।
  • परीक्षामा: कुन कक्षाको परीक्षामा यो कसरी सोधिन्छ र कति अङ्कको हुन्छ।
  • अभ्यास: छानेर जाँच्ने प्रश्न र उत्तरसहितका प्रश्न; उत्तर नखोलेसम्म लुकेको रहन्छ।
  • थप: पाठ्यक्रमभन्दा बाहिरका कुरा, जान्न चाहनेका लागि; ‘सबै’ छान्दा मात्र देखिन्छन्।

साइन्स प्लेग्राउन्डले तयार पारेको यो सन्दर्भ पुस्तक पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन; पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले प्रकाशन गरेको वा त्यससँग सम्बन्धित होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। यहाँका नियम पाठ्यपुस्तक र अरू भरपर्दा व्याकरणसँग जाँचिएका छन्, तर विषयका विज्ञले अझै समीक्षा गरेका छैनन्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।