पदवर्ग

शब्दकोशमा बसेको शब्द एक्लै हुन्छ; त्यो वाक्यमा पसेपछि मात्र त्यसले कुनै काम गर्छ। वाक्यमा प्रयोग भएको शब्दलाई पद भनिन्छ, र वाक्यमा गर्ने कामका आधारमा पदलाई छुट्याइएका समूहलाई पदवर्ग भनिन्छ। कक्षा ८ र SEE का परीक्षामा यसैलाई शब्दवर्ग पनि भनिन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा पनि ‘शब्दवर्ग’)।

नेपालीमा नौओटा पदवर्ग छन्। हरेकको विस्तार यस पुस्तकको छुट्टाछुट्टै अध्यायमा छ:

पदवर्ग	वाक्यमा के काम गर्छ	उदाहरण
नाम	व्यक्ति, ठाउँ, वस्तु, प्राणी, समूह, द्रव्य वा भावको नाम लिन्छ	डोल्मा, इलाम, कलम, बाख्रो, बथान, पानी, माया
सर्वनाम	नामको सट्टामा आउँछ	म, तिमी, ऊ, उहाँ, आफू, यो, को, जो
विशेषण	नामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण वा क्रम बताउँछ	अग्लो, तीन, थोरै, पहिलो
क्रियापद	काम गर्नु, हुनु वा रहनुको अर्थ दिई वाक्य टुङ्ग्याउँछ	पढ्छ, गयो, छ, बस्दै थिइन्
क्रियायोगी	क्रिया कहाँ, कहिले, कसरी, किन वा कति भयो भन्ने बताउँछ	यहाँ, भोलि, बिस्तारै, निकै
नामयोगी	नाम वा सर्वनामपछि आएर अर्को पदसँगको सम्बन्ध देखाउँछ	घरभित्र, रुखमुनि, साथीसँग, मेरा लागि
संयोजक	शब्द, पदावली वा वाक्य जोड्छ	र, तर, अनि, किनभने, त्यसैले
विस्मयादिबोधक	खुसी, अचम्म, दुःख, घृणा जस्ता मनका भाव अचानक पोख्छ	आहा, ओहो, कठै, छि, स्याबास
निपात	आफ्नो छुट्टै अर्थ नभए पनि भनाइमा जोड, शङ्का वा भाव थप्छ	नै, पो, रे, त, नि, है

पदवर्ग चिन्न सबैभन्दा भरपर्दो उपाय पदलाई प्रश्न सोध्नु हो। एउटा वाक्य लिऔँ: पसलेले बिहानै हामीलाई ताजा तरकारी बेच्यो।

सोध्ने प्रश्न वा हेर्ने कुरा	उत्तर आउने पद	पदवर्ग
को? के? (कसले, केलाई)	पसलेले, तरकारी	नाम
कसको सट्टा आयो?	हामीलाई (बोल्नेहरूको सट्टा)	सर्वनाम
कस्तो? कति? कुन? (नामका बारेमा)	ताजा	विशेषण
वाक्य कुन पदले टुङ्गियो? काम के भयो?	बेच्यो	क्रियापद
कहिले? कहाँ? कसरी? किन? (क्रियाका बारेमा)	बिहानै	क्रियायोगी
नाम वा सर्वनामपछि टाँसिएर सम्बन्ध देखायो?	(घरभित्र, मेरा लागि)	नामयोगी
दुई कुरा वा दुई वाक्य जोड्यो?	(र, तर, किनभने)	संयोजक
मनको भाव अचानक पोख्यो?	(ओहो, आहा)	विस्मयादिबोधक
हटाउँदा मूल अर्थ नबिग्रने तर जोड वा भाव घट्ने?	(नै, पो, रे)	निपात

बिहानै मा ‘नै’ जोडिएको छ। ‘नै’ आफैँमा निपात हो, तर टाँसिएर एउटै पद बनेपछि पूरा पदले ‘कहिले’ को उत्तर दिएकाले बिहानै क्रियायोगी हुन्छ।

नौ पदवर्गमध्ये पहिला चार वाक्यअनुसार आफ्नो रूप बदल्छन्, पछिल्ला पाँच प्रायः बदल्दैनन्:

पदवर्ग	रूप कसरी बदलिन्छ	उदाहरण
नाम	वचन र विभक्तिअनुसार	केटो, केटाहरू, केटाले
सर्वनाम	वचन, आदर र विभक्तिअनुसार	म, हामी, मैले, मलाई
विशेषण	विशेष्यको लिङ्ग र वचनअनुसार (‘ओ’ मा टुङ्गिने धेरैजसो)	सानो भाइ, सानी बहिनी, साना केटाकेटी
क्रियापद	काल, पक्ष, भाव, लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार	पढ्छु, पढ्छे, पढ्यौ, पढ्नुहोस्
क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात	बदलिँदैनन्	भोलि, भित्र, तर, ओहो, पो

रूप नबदलिने यी पाँच पदवर्गलाई मिलाएर अव्यय भनिन्छ (कक्षा १२ को विशिष्टीकरण तालिकामा ‘अव्ययवर्ग’)। अव्ययका भेद र प्रयोग अव्यय अध्यायमा छन्।

रूप बदलिने पदवर्गलाई विकारी र नबदलिनेलाई अविकारी पनि भनिन्छ (विकार भनेको परिवर्तन); अधिकारीको व्याकरणले पनि रूपका आधारमा यिनै दुई समूह छुट्याएको छ। नेपाली बृहत् शब्दकोशले पनि ‘अविकारी’ को अर्थमा ‘अव्यय’ नै दिएको छ। पाठ्यपुस्तकमा भने यी दुई नाम आउँदैनन्।

‘गरिब’ शब्दकोशमा विशेषण हो। अब यी दुई वाक्य हेर्नुहोस्:

• गरिब परिवारलाई सरकारले छात्रवृत्ति दियो। (परिवार कस्तो? गरिब: विशेषण)
• गरिबको दुःख गरिबले नै बुझ्छ। (गरिब मानिसको दुःख: नाम)

दोस्रो वाक्यमा ‘गरिब’ पछाडि कुनै नाम छैन; यसले आफैँ ‘गरिब मानिस’ को अर्थ दिएको छ र ‘को’, ‘ले’ जस्ता विभक्ति पनि लिएको छ। कुनै एउटा पदवर्गको शब्द वाक्यमा सन्दर्भअनुसार अर्को पदवर्गको काम गर्न पुग्नुलाई पदवर्ग विचलन भनिन्छ।

नेपालीमा प्रायः देखिने विचलन यस्ता छन्:

विचलन	मूल वर्गमा	अर्को वर्गको काममा	चिन्ने उपाय
विशेषण → नाम	बुढा हजुरबुबा	बुढालाई सिट देऊ।	पछाडि नाम छैन; विभक्ति लागेको छ
सर्वनाम → विशेषण	त्यो मेरो हो।	त्यो झोला मेरो हो।	सर्वनामपछि नाम आयो
क्रियायोगी → नामयोगी	बच्चा भित्र गयो।	बच्चा कोठाभित्र गयो।	नामसँग टाँसियो
संयोजक → निपात	दिदी र भाइ आए।	उसलाई के थाहा र!	जोड्ने काम छैन, भाव मात्र छ
नाम → क्रियायोगी	बिहान चिसो हुन्छ।	ऊ बिहान दौडन्छ।	क्रियाको समय बतायो
विशेषण → क्रियायोगी	छिटो घोडा	घोडा छिटो दौडियो।	क्रिया कसरी भयो भनेर बतायो

विचलन चिन्ने मूल नियम एउटै छ: पदको अगाडि र पछाडि के छ, र त्यसले कुन प्रश्नको उत्तर दिएको छ, हेर्नुहोस्। शब्दकोशले शब्दको मूल वर्ग बताउँछ, वाक्यले पदको वर्ग।

विचलनमा कुनै शब्द आफ्नो मूल वर्गबाट कहिलेकाहीँ अर्को वर्गमा सर्छ। केही शब्द भने दुई वर्गमा यति धेरै र उत्तिकै चल्छन् कि कुन चाहिँ मूल वर्ग हो भन्न गाह्रो हुन्छ। जस्तै नेपाली: नेपाली खाना (विशेषण), म नेपाली बोल्छु (भाषाको नाम), नेपालीहरू मेहनती छन् (मानिसको नाम)। शब्दकोशले ‘नेपाली’ लाई विशेषण भनी राखेको छ, तर त्यसको पहिलो अर्थ नै भाषा हो। अधिकारीको व्याकरणले पनि जाति वा पेसा जनाउने यस्ता शब्दलाई रूपले विशेषण जस्ता भए पनि प्रायः नामको काम गर्ने शब्द भनेको छ, र कतिपय शब्दको वर्ग सन्दर्भले मात्र छुट्याउने बताएको छ (छिमेकी गाउँ र छिमेकी आए)।

अधिकारीको व्याकरणमा प्रयोग भएका द्वैध सदस्यता र सदस्यता विचलन भने पदवर्गबिचका होइन, एउटै पदवर्गभित्रका उपवर्गका कुरा हुन्: माछा, काठ, पैसा जस्ता एउटै नाम गन्न मिल्ने र नमिल्ने दुवै हुनु द्वैध सदस्यता हो, र व्यक्तिवाचक नाम जातिवाचक बन्नु वा नगनिने नाम ‘किसिम’ को अर्थमा गनिनु सदस्यता विचलन। यी नाम अध्यायमा छन्।

परीक्षामा यस्ता शब्द आउँदा पनि उपाय उही हो: वाक्यमा त्यसले के काम गरेको छ, त्यसैका आधारमा वर्ग लेख्ने।

व्याकरणका पुस्तक र कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले पदवर्ग छुट्याउन तीनओटा आधार प्रयोग गर्छन्, र तीनै मिलाएर हेर्दा गल्ती कम हुन्छ:

• अर्थ (आर्थी आधार): शब्दले के बुझाउँछ? व्यक्ति, वस्तु वा भाव बुझाए नाम; काम बुझाए क्रिया; गुण बुझाए विशेषण। यो सबैभन्दा पुरानो आधार हो, तर एक्लै पर्याप्त हुँदैन: ‘दौड’ ले काम बुझाउँछ, तर दौडमा भाग लियो मा नाम हो।
• रूप (रूपतात्त्विक आधार): शब्दले कस्ता रूप लिन सक्छ? ‘हरू’ र ले, लाई, को जस्ता विभक्ति लिन सक्ने नाम वा सर्वनाम हुन्छ; छ, थियो, ला जस्ता काल जनाउने अंश लिन सक्ने क्रियापद हुन्छ; कुनै रूप नलिने अव्यय।
• कार्य (वाक्यतात्त्विक आधार): वाक्यमा त्यसले कुन ठाउँ ओगटेको छ र कुन प्रश्नको उत्तर दिएको छ? कर्ता वा कर्म बनेको छ भने नाम वा सर्वनाम; नामअघि बसेर त्यसको विशेषता बताएको छ भने विशेषण।

पाठ्यपुस्तकले अर्थ र ‘को? के? कहाँ? कस्तो?’ जस्ता प्रश्नबाट सुरु गर्छ, र पदवर्ग विचलन बुझाउँदा कार्य हेर्न सिकाउँछ।

अधिकारीको व्याकरणले परम्परागत व्याकरणको आठ (कसैले निपात थपेर नौ) पदवर्गको अर्थमा आधारित वर्गीकरणलाई पर्याप्त मानेको छैन: व्याकरणका लागि अर्थभन्दा रूप, र रूपभन्दा पनि वाक्यमा गर्ने काम बढी भरपर्दो आधार हो भन्ने उहाँको मत छ। कामका आधारमा उहाँले पदवर्गलाई तीन समूहमा राख्नुभएको छ: नाम वर्ग (नाम, सर्वनाम, विशेषण), क्रिया वर्ग (क्रियापद) र अव्यय वर्ग (क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, निपात, विस्मयादिबोधक)।

पदवर्गलाई अर्को किसिमले दुई ठुला समूहमा पनि छुट्याउन सकिन्छ। कुनै शब्दको आफ्नै स्पष्ट अर्थ हुन्छ: खोला, अग्लो, दौडनु, बिस्तारै सुन्नेबित्तिकै मनमा कुनै चिज, गुण वा काम आउँछ। यस्ता शब्दलाई पूर्णार्थ शब्द भनिन्छ। अरू शब्दको भने आफ्नै चित्र बन्दैन; तिनले वाक्यका शब्दलाई जोड्ने, सम्बन्ध देखाउने वा जोड दिने काम गर्छन्: र, तर, पनि, नै, सँग, भन्दा। यस्ता शब्दलाई प्रकार्यात्मक शब्द भनिन्छ।

	पूर्णार्थ शब्द	प्रकार्यात्मक शब्द
पदवर्ग	नाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियायोगी	नामयोगी, संयोजक, निपात, विस्मयादिबोधक*
अर्थ	आफ्नै अर्थ हुन्छ	व्याकरणको काम गर्छ
सङ्ख्या	असङ्ख्य, नयाँ थपिँदै जान्छन् (मोबाइल, सेल्फी)	थोरै, नयाँ शब्द प्रायः थपिँदैनन्
हटाउँदा	वाक्यको मुख्य कुरै हराउँछ	वाक्य खल्लो हुन्छ, तर मूल कुरा प्रायः बुझिन्छ

अधिकारीको व्याकरणमा यी दुई समूहलाई कोशीय र संरचनात्मक शब्द भनिएको छ: कोशीय शब्दको वर्गमा जति पनि नयाँ शब्द थपिन सक्ने भएकाले त्यसलाई मुक्त वर्ग, र संरचनात्मक शब्दको वर्गमा सदस्य थोरै र नयाँ शब्द प्रायः नथपिने भएकाले बद्ध वर्ग भनिन्छ। उहाँले सर्वनामलाई पनि संरचनात्मक शब्दमै राख्नुभएको छ।

* विस्मयादिबोधकले मनको भाव जनाउने भएकाले कतिपय व्याकरणले यसलाई कुनै समूहमा राख्दैनन्। सर्वनाम पनि बिचमा पर्छ: यसले नामको ठाउँ लिन्छ, तर आफैँमा कुनै चिजको अर्थ बोक्दैन, त्यसैले भाषाविज्ञानका कतिपय पुस्तकले यसलाई प्रकार्यात्मक मान्छन्। ले, लाई, को, हरू जस्ता विभक्ति र प्रत्यय पनि प्रकार्यात्मक हुन्, तर ती छुट्टै शब्द नभएर शब्दका अंश हुन्।

छोटो सन्देश लेख्दा मानिसहरू प्रायः पूर्णार्थ शब्द मात्र राख्छन्: ‘भोलि बिहान बसपार्क, सात बजे’ भन्ने सन्देशमा एउटै प्रकार्यात्मक शब्द छैन, तैपनि कुरा बुझिन्छ।

• कक्षा ६ र ७ को परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिकाकै ढाँचामा वाक्यमा रेखाङ्कित पदको वर्ग छुट्याउने प्रश्न आउन सक्छ।
• कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह, शब्दवर्ग २ अङ्क): एउटा वाक्यमा चारओटा पद रेखाङ्कित गरिन्छन्, नाम, सर्वनाम, विशेषण र क्रियापदबाट तीन र क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपातबाट एउटा; हरेक ठिक उत्तरको ०.५ अङ्क। नमुना उत्तरमा सामान्य (विशेषण), हामीहरू (सर्वनाम), पो (निपात) र गर्‍यौँ (क्रियापद) छन्।
• कक्षा ९ र SEE (पदवर्ग पहिचान, ३ अङ्क): बढीमा चार वाक्यमा छओटा पद रेखाङ्कित गरिन्छन्, नाम, सर्वनाम, विशेषण र क्रियापदबाट चार र अव्ययका पाँच वर्गबाट दुई; तीमध्ये एउटा पदवर्ग विचलन भएको हुन्छ; हरेकको ०.५ अङ्क।
• कक्षा ११ को परीक्षा (पदवर्ग पहिचान, २ अङ्क): अनुच्छेदबाट फरक फरक पदवर्गका चारओटा शब्द, जसमा कम्तीमा एउटा विचलन भएको हुन्छ। अदृष्टांशका बहुवैकल्पिक प्रश्नमा पनि शब्दनिर्माण, पदवर्ग वा ध्रुवीयतामध्ये एउटा व्याकरणको प्रश्न (१ अङ्क) आउँछ।
• कक्षा १२ को परीक्षा (पदवर्ग पहिचान, ३ अङ्क): अनुच्छेदबाट नाम, सर्वनाम, विशेषण र क्रियापदका चार र अव्ययवर्गका दुई गरी छओटा शब्द, कम्तीमा एउटा विचलन भएको।

उत्तर लेख्दा पद र त्यसको वर्ग मात्र लेखे पुग्छ (धनीले: नाम)। विचलन भएको पदमा “विशेषणबाट नाममा विचलन” भनी थप्नु राम्रो हुन्छ।