उपसर्ग

शब्दको अगाडि गाँसिएर नयाँ शब्द बनाउने भाषिक एकाइलाई उपसर्ग भनिन्छ। प्र + शान्त = प्रशान्त, उप + हार = उपहार, अन + मोल = अनमोल, अति + अधिक = अत्यधिक, बे + वास्ता = बेवास्ता। उपसर्ग आफैँ एक्लै वाक्यमा प्रयोग हुँदैन; कुनै शब्दमा जोडिएपछि मात्र यसको काम देखिन्छ। उपसर्ग जुन शब्दमा जोडिन्छ, त्यसलाई आधार वा आधारपद भनिन्छ (मूल र व्युत्पन्न शब्द)।

उपसर्ग सधैँ शब्दको अगाडि लाग्छ, प्रत्यय पछाडि। उपसर्ग र प्रत्यय दुवै लागेको शब्दमा दुवै छुट्याउन सकिन्छ: अ + सफल + ता = असफलता। प्रत्ययको कुरा प्रत्यय अध्यायमा छ।

नेपालीमा चल्ने मुख्य उपसर्ग, तिनले प्रायः दिने अर्थ र उदाहरण तल छन्। हरेक उपसर्ग जुन कक्षाको पाठ्यपुस्तकमा पहिलो पटक आउँछ, त्यही कक्षादेखि देखिन्छ।

अ, अन् र अन

‘नभएको’ भन्ने अर्थका यी तीन रूप एउटै होइनन्। संस्कृतका शब्दमा व्यञ्जन अगाडि अ लाग्छ (असफल, अचल) र स्वर अगाडि अन् (अनादर = अन् + आदर, अनुपस्थित = अन् + उपस्थित)। नेपालीका आफ्नै शब्दमा अन लाग्छ, व्यञ्जन अगाडि पनि: अनमोल, अनपढ, अनजान। त्यसैले अनादर र अनमोल दुवैमा ‘अन’ देखिए पनि पहिलोमा तत्सम अन् छ, दोस्रोमा नेपालीको अन।

अरू केही उपसर्ग

पाठ्यपुस्तकका सूचीमा नपरे पनि नेपालीमा यी उपसर्ग पनि चल्छन्:

उन र उनन् सङ्ख्याका शब्दमा मात्र लाग्छन्; औ ले कुनै नयाँ अर्थ दिँदैन, तत्सम शब्दको बोलीमा फेरिएको रूपमा मात्र देखिन्छ। फारसी र अरबीबाट आएका ला (लापरवाह) र कम (कमसल = कम + असल) पनि कतै उपसर्गकै काम गर्छन्, तर धेरै शब्दमा होइन।

उपसर्गले आधारको अर्थलाई कतै उल्टो बनाउँछ, कतै बढाउँछ, कतै राम्रो वा नराम्रो बनाउँछ:

कुनै शब्दको निर्माण प्रक्रिया देखाउनु भनेको त्यसलाई उपसर्ग र आधारमा छुट्याएर दुवैलाई तिनकै मूल रूपमा लेख्नु हो: उपहार = उप + हार, बेवास्ता = बे + वास्ता।

उपसर्ग जोडिँदा दुई ध्वनि भेट भएर सन्धि हुन सक्छ। त्यस्तो बेला निर्माण देखाउँदा सन्धि खोलेर लेख्नुपर्छ:

यस्ता परिवर्तनका नियम सन्धि अध्यायमा छन्।

शब्द जस्तै उपसर्ग पनि स्रोतअनुसार छुट्याइन्छन् (शब्दस्रोत)।

तत्सम उपसर्ग संस्कृतबाट आएका हुन् र प्रायः संस्कृतबाटै आएका शब्दमा लाग्छन्: प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, आ, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप। संस्कृत व्याकरणले उपसर्ग यिनै बाइसओटा मान्छ। यीबाहेक अ, अन्, कु, स, सह (र कम चल्ने पर, न) पनि संस्कृतबाट आएका हुन् र नेपालीमा उपसर्गकै रूपमा चल्छन्।

तद्भव उपसर्ग प्रायः नेपालीका तद्भव शब्दमा लाग्छन्: अन (अनमोल, अनपढ), बि (बिजोर, बिसन्चो)। नेपाली बृहत् शब्दकोशअनुसार अन संस्कृतको अन् बाटै बनेको हो, तर नेपालीका तद्भव शब्दमा व्यञ्जनका अगाडि पनि लाग्छ; बि को स्रोत शब्दकोशले देखाएको छैन। संस्कृतको अ पनि नेपाली शब्दमा लाग्छ: अबेला = अ + बेला।

अधिकारीको व्याकरणले तद्भव उपसर्गमा उन / उनन् र औ पनि गनेको छ (अरू केही उपसर्ग)।

आगन्तुक उपसर्ग फारसी र अरबीबाट आएका हुन्: बे (बेवास्ता, बेइमान), ना (नालायक), बद (बदनाम), गैर (गैरसरकारी, गैरकानुनी)। यी प्रायः फारसी र अरबीबाटै आएका शब्दमा लाग्छन्, तर बे र गैर तत्सम र तद्भव शब्दमा पनि लाग्छन्: बेघर, बेसमय, गैरशाकाहारी, गैरसंसदीय।

बोलचालमा बे र बि एउटाको ठाउँमा अर्को पनि आउँछ: बेफाइदा / बिफाइदा, बेठिक / बिठिक।

एउटै आधारमा फरक फरक उपसर्ग लाग्दा अर्थ यति फेरिन सक्छ कि नयाँ शब्दको आधारको अर्थसँग कुनै साइनो नै देखिँदैन। हार को अर्थ ‘पराजय’ वा ‘माला’ हो, तर:

यसको कारण के हो भने यी शब्द संस्कृतमा हृ (लैजानु) धातुबाट बनेका हुन्, नेपालीको हार (पराजय) बाट होइन। नेपालीमा भने हामी यिनलाई हार मा उपसर्ग लागेको रूपमा चिन्छौँ। त्यसैले उपसर्ग चिन्दा आधारको अर्थ नमिले पनि निर्माण प्रक्रिया यसरी नै देखाइन्छ।

एउटै उपसर्गले फरक शब्दमा फरक अर्थ दिन सक्छ। वि ले विदेश मा ‘अर्को, बाहिरको’, विज्ञान र विशेष मा ‘खास, विशेष’, वियोग मा ‘अलग हुनु’ र विनाश मा ‘पूरै, बिग्रने गरी’ भन्ने अर्थ दिन्छ। प्रति ले प्रतिदिन मा ‘हरेक’, प्रतिकार मा ‘उल्टो, विरोधमा’ र प्रतिनिधि मा ‘ठाउँमा, सट्टा’ भन्ने अर्थ दिन्छ। त्यसैले उपसर्गको अर्थ लेख्दा शब्दकै अर्थ हेरेर लेख्नुपर्छ, सूचीको एउटै अर्थ सबैतिर लगाउनु हुँदैन।

एउटै शब्दमा दुई वा तीन उपसर्ग पनि लाग्न सक्छन्। त्यस्तो बेला आधारबाट अगाडितिर एक एक गरी उपसर्ग थपिएको हुन्छ:

अव्यवस्थित मा तीनओटा उपसर्ग छन्, र वि र अव बिच सन्धि भएर व्यव बनेको छ। यस्तो शब्दको निर्माण देखाउँदा सबैभन्दा बाहिरको उपसर्ग पहिले छुट्याउन सकिन्छ: अनुपस्थित = अन् + उपस्थित, उपस्थित = उप + स्थित। यी सबै शब्द संस्कृतबाटै आएका तत्सम शब्द हुन्।

प्रायः उपसर्गले शब्दको अर्थ बदल्छ, शब्दवर्ग होइन: सफल विशेषण हो, असफल पनि विशेषण; न्याय नाम हो, अन्याय पनि नाम। तर ‘नभएको’ वा ‘सहित’ भन्ने अर्थ दिने उपसर्गले धेरैपल्ट नामलाई विशेषण बनाउँछन्, ती तत्सम हुन् वा अरू: दोष नाम हो, निर्दोष विशेषण (निर्दोष मान्छे); जीव बाट सजीव, काम बाट बेकाम (बेकाम मान्छे), मोल बाट अनमोल (अनमोल रत्न), जोर बाट बिजोर (बिजोर सङ्ख्या)।

केही उपसर्गले नामलाई क्रियायोगी पनि बनाउँछन्: आजीवन (जीवनभर: उहाँले आजीवन पढाउनुभयो), हरसाल (हरेक साल)। कहिलेकाहीँ उपसर्गसँगै पछाडि प्रत्यय पनि लागेपछि मात्र विशेषण बन्छ: बे + सुर + ए = बेसुरे (बेसुरे गीत)।

उपसर्ग प्रायः नामजस्ता शब्दमा लाग्छन्, तर नेपालीका धातु र धातुबाट बनेका शब्दमा पनि लागेर विशेषण बनाउँछन्: अ + मिल्दो = अमिल्दो (अमिल्दो हिसाब), अन + सुन् + ई = अनसुनी (कुरा अनसुनी गर्नु), न + सुहाउँदो = नसुहाउँदो। शब्दवर्गको कुरा पदवर्ग अध्यायमा छ।

• कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह; कक्षा ६ र ७ को परीक्षा पनि यसैअनुसार): पठनबोधको प्रश्नमा १ अङ्क: पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेदबाट एउटा उपसर्ग लागेको र एउटा प्रत्यय लागेको शब्द टिप्नुपर्छ, हरेकको आधा अङ्क। तालिकाले अ, अन, अनु, अभि, उप, प्र, अव, उत्, बे, वि, बि, सह, गैर उपसर्ग तोकेको छ। नमुना उत्तरमा प्रचलन, अभाव, निर्धारण, विभाजन जस्ता शब्द छन्।
• कक्षा ९ र १० को परीक्षा (एसईई र कक्षा ९ को परीक्षा): शब्दनिर्माण (क) मा २ अङ्क: अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग लागेका र दुईओटा प्रत्यय लागेका शब्द टिपेर निर्माण प्रक्रिया देखाउनुपर्छ, हरेकको आधा अङ्क। शब्द पाठ्यक्रमले तोकेका उपसर्गबाटै बनेका हुन्छन्। नमुना: अध्ययन = अधि + अयन, अनुसन्धान = अनु + सन्धान, व्यापक = वि + आपक, उद्देश्य = उत् + देश्य, उपचार = उप + चार।
• कक्षा ११ को परीक्षा: शब्दनिर्माण (४ अङ्क, तीनमध्ये दुई प्रश्न) को (क), २ अङ्क: दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय व्युत्पन्न शब्दको निर्माण प्रक्रिया। नमुना अनुच्छेदमा गैरजिम्मेवार, अनिर्णय जस्ता शब्द छन्।
• कक्षा १२ को परीक्षा: शब्दनिर्माण (क), ३ अङ्क: तत्सम, तद्भव र आगन्तुक स्रोतका तीनओटा उपसर्गबाट शब्द बनाउने र तत्सम र तद्भव स्रोतका तीनओटा प्रत्ययबाट शब्द बनाउने, वा अनुच्छेदबाट तीनओटा उपसर्ग र तीनओटा प्रत्यय लागेका शब्द टिपेर निर्माण प्रक्रिया देखाउने। नमुना अनुच्छेदमा परिश्रम, सहभाव जस्ता शब्द छन्।