कारक र विभक्ति

वाक्यमा नाम वा सर्वनामको क्रियासँग जुन सम्बन्ध हुन्छ, त्यसलाई कारक भनिन्छ। त्यो सम्बन्ध देखाउन नाम वा सर्वनाममा लाग्ने ले, लाई, बाट, देखि, मा, को जस्ता चिह्नलाई विभक्ति भनिन्छ।

कारक चिन्ने सबैभन्दा सजिलो उपाय क्रियालाई प्रश्न सोध्नु हो। ‘दावाले भाइलाई कोठामा किताब दियो।’ मा क्रिया दियो हो। कसले दियो? दावाले। के दियो? किताब। कसलाई दियो? भाइलाई। कहाँ दियो? कोठामा। हरेक उत्तर एउटा कारक हो।

नेपालीमा विभक्ति सातओटा मानिन्छन्; तिनका नाम र चिह्न कक्षा ७ मा पढिन्छ। कुनै पदमा विभक्तिको चिह्न देखिँदैन, तैपनि क्रियासँगको सम्बन्ध रहन्छ: ‘आमा बजार जानुभयो।’ मा आमा पदमा कुनै चिह्न छैन, तर जाने काम आमाले नै गर्नुभएको हो। चिह्न नदेखिने यस्तो अवस्थालाई शून्य विभक्ति भनिन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा: निर्विभक्तिक)। पाठ्यपुस्तक यही कुरा ‘कर्ता र कर्म कारकमा विभक्ति लाग्न पनि सक्छ र नलाग्न पनि सक्छ’ भनेर बताउँछ।

कक्षा ६ मा पहिले दुई कारक चिनिन्छन्:

कारक	के गर्छ	सोध्ने प्रश्न	चिह्न	उदाहरण
कर्ता	क्रिया गर्छ	को? कसले?	ले वा शून्य	बहिनीले चिठी लेखी। बहिनी हाँसी।
कर्म	क्रियाको असर वा फल भोग्छ	के? कसलाई?	लाई वा शून्य	सलिनाले गीत गाइन्। हजुरबुबाले नातिलाई बोलाउनुभयो।

कामको असर कर्ममा पर्छ: ‘मदनले रुख काट्यो।’ मा काट्ने काम मदनले गर्‍यो, त्यसैले मदनले कर्ता हो; काटिने रुख हो, त्यसैले रुख कर्म हो।

कर्तामा ‘ले’ कहिले लाग्छ भन्ने कुरा क्रियाले निर्धारण गर्छ। सकर्मक क्रिया भूत कालमा हुँदा कर्तामा ‘ले’ लाग्छ: मैले खेल खेलेँ, उसले भात खायो। अकर्मक क्रियाको कर्तामा ‘ले’ लाग्दैन: म खेतमा पुगेँ, बच्चा सुत्यो। सकर्मक र अकर्मक क्रियाको विस्तार क्रियापद अध्यायमा छ।

यस नियमका केही अपवाद छन्। बाध्यता जनाउने -नुपर्छ मा अकर्मक क्रियाको कर्तामा पनि ‘ले’ लाग्न सक्छ: ‘भोलि मैले चाँडै उठ्नुपर्छ।’ (‘म चाँडै उठ्नुपर्छ’ पनि चल्छ)। -नू लागेको आज्ञामा पनि दुवै रूप चल्छन्: ‘तिमी पनि भोलि आउनू।’ / ‘तिमीले पनि भोलि आउनू।’ खोक्नु, थुक्नु जस्ता शरीरबाट केही निकाल्ने क्रियामा पनि ‘ले’ लाग्छ: ‘बिरामीले राति धेरै खोक्यो।’ अकर्मक क्रियाको वाक्यमा निर्जीव कारणमा लागेको ‘ले’ (‘पहिरोले बाटो भत्क्यो।’) भने कर्ताको होइन, कारणको चिह्न हो।

कर्मवाच्यमा कर्तामा ‘ले’ को सट्टा ‘बाट’ वा ‘द्वारा’ लाग्छ: गृहमन्त्रीद्वारा पुल उद्घाटन गरियो, मबाट चिठी लेखियो। यहाँ पनि काम गर्ने उही भएकाले यी पद कर्ता नै हुन्, प्रथमा विभक्ति।

उच्चतम आदर देखाउँदा पनि कर्तामा ‘ले’ को सट्टा ‘बाट’ आउँछ: श्री ५ बाट शिलान्यास गरिबक्सियो। गणतन्त्रपछि यस्तो प्रयोग औपचारिक रूपमा चल्दैन, तर पुराना लेख र इतिहासमा भेटिन्छ (अधिकारीको व्याकरण, सङ्गति अध्याय)। विस्तार वाच्य अध्यायमा छ।

कक्षा ७ बाट सबै कारक सँगै पढिन्छन्। हरेक कारकलाई क्रियालाई एउटा प्रश्न सोधेर चिनिन्छ:

कारक	काम	सोध्ने प्रश्न	विभक्ति	चिह्न	उदाहरण
कर्ता	क्रिया गर्ने	को? कसले?	प्रथमा	ले, शून्य	झलकले मादल बजायो। झलक नाच्यो।
कर्म	क्रियाको असर पर्ने	के? कसलाई?	द्वितीया	लाई, शून्य	उनले मादल बजाए। गुरुले विद्यार्थीलाई पढाउनुभयो।
करण	काम गर्ने साधन	केले? केबाट?	तृतीया	ले, द्वारा	फूलमायाले हँसियाले घाँस काटिन्।
सम्प्रदान	दिइएको कुरा पाउने	कसलाई?	चतुर्थी	लाई	बुबाले छोरीलाई साइकल दिनुभयो।
अपादान	छुट्टिने वा सुरु हुने ठाउँ	कहाँबाट? कहाँदेखि?	पञ्चमी	बाट, देखि	रुखबाट पात झर्‍यो। घरदेखि विद्यालय टाढा छ।
अधिकरण	काम हुने ठाउँ वा आधार	कहाँ? कसमा?	सप्तमी	मा	चौरमा गाई चर्छ। दराजमा किताब छ।

बाँकी रहेको षष्ठी विभक्ति (को, का, की; रो, रा, री; नो, ना, नी) कुनै कारक होइन। यसले एउटा नामलाई क्रियासँग होइन, अर्को नामसँग जोड्छ: गाउँको बाटो, मेरो कलम, आफ्नो घर। ‘मेरो’, ‘हाम्रो’ मा ‘रो’ र ‘आफ्नो’ मा ‘नो’ षष्ठीकै रूप हुन्। त्यसैले छओटा कारक र सातओटा विभक्ति भनिन्छ।

कक्षा ८ मा तालिकामा तीन कुरा थपिन्छन्: कर्तामा ‘ले’ बाहेक ‘बाट’ र ‘द्वारा’ पनि लाग्न सक्छन् (माथि कर्मवाच्यका उदाहरण), करणमा ‘बाट’ पनि आउँछ (बसबाट आयो, फोनबाट खबर गर्‍यो), र सम्प्रदानमा ‘लाई’ बाहेक का लागि र का निम्ति पनि आउँछन्: आमाले छोराका लागि खाना पकाउनुभयो, सबैले गाउँका निम्ति काम गरे।

करण: कामको साधन

काम जुन साधनको सहायताले हुन्छ, त्यो करण हो: कलमले लेख्यो, हँसियाले काट्यो, इमेलद्वारा पठायो। ‘केले? केको सहायताले?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर करण हुन्छ।

कामको कारण पनि करण नै मानिन्छ: खुसीले उफ्रियो, जाडोले काम्यो, भोकले रोयो। ‘केले उफ्रियो?’ भन्दा खुसीले उत्तर आउँछ। (अधिकारीको व्याकरणमा यसलाई करणभन्दा छुट्टै हेतु भनिएको छ, र अकर्मक क्रियाको वाक्यमा निर्जीव कारणमा लाग्ने ‘ले’ पनि यसैमा पर्छ: पहिरोले बाटो भत्क्यो। पाठ्यपुस्तकले हेतुलाई छुट्टै कारक मान्दैन।)

सम्प्रदान: पाउने

कुनै कुरा दिइँदा वा कसैका लागि काम गरिँदा, पाउने वा फाइदा लिने सम्प्रदान हो: भिखारीलाई पैसा दियो, बिरामीलाई औषधी पठायो। सम्प्रदान प्रायः दिनु, पठाउनु, बाँड्नु जस्ता क्रियासँग आउँछ, र त्यस्तो वाक्यमा दिइने कुरा चाहिँ कर्म हुन्छ: ‘शिक्षकले विद्यार्थीलाई (सम्प्रदान) पुरस्कार (कर्म) दिनुभयो।’

अपादान: छुट्टिने वा सुरु हुने ठाउँ

कुनै कुरा जहाँबाट छुट्टिन्छ, निस्कन्छ वा सुरु हुन्छ, त्यो अपादान हो: हिमालबाट नदी बग्छ, हातबाट गिलास खस्यो, पोखरादेखि जोमसोमसम्म हिँड्यौँ। समयको सुरु पनि अपादानले देखाउँछ: बिहानदेखि पानी परिरहेको छ।

अधिकरण: काम हुने ठाउँ

काम हुने ठाउँ वा कुनै कुरा रहने आधार अधिकरण हो: बारीमा मकै फल्यो, भाँडामा दुध छ।

काम हुने समय पनि अधिकरणले नै देखाउँछ: आइतबारमा भेट भयो, बिहान सात बजे बस छुट्छ। कहिलेकाहीँ समय र ठाउँमा ‘मा’ नलागे पनि अधिकरण नै हुन्छ: बिहान हिँडे, विराटनगर आयो।

कक्षा ८ ले हरेक कारकको अर्थ वा कार्य पनि दिन्छ: कर्ता काम गर्ने, कर्म गरिने कार्य वा त्यसको फल भोग्ने, करण साधन, सम्प्रदान दान वा प्रदान पाउने, अपादान छुट्टिने विन्दु, र अधिकरण आधार वा रहने ठाउँ। कुनै पदको कारक चिन्न यसो गर्नुहोस्:

1. पहिले वाक्यको क्रियापद खोज्नुहोस्।
2. त्यो पदलाई उत्तर मानेर क्रियालाई प्रश्न सोध्नुहोस्: कसले? के? केले? कसलाई (दियो)? कहाँबाट? कहाँ?
3. चिह्नले होइन, अर्थले निर्णय गर्नुहोस्: त्यो पदले कामसँग कस्तो नाता राखेको छ?
4. अन्त्यमा विभक्तिको नाम लेख्नुहोस्: कारक र विभक्तिको जोडी तालिकामा जस्तै हुन्छ (कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया, करण तृतीया, सम्प्रदान चतुर्थी, अपादान पञ्चमी, अधिकरण सप्तमी)।

वाक्य	पद	प्रश्न	कारक	विभक्ति
रोजिनाले भाइलाई रङले चित्र बनाइदिई।	रोजिनाले	कसले बनाइदिई?	कर्ता	प्रथमा
रोजिनाले भाइलाई रङले चित्र बनाइदिई।	भाइलाई	कसलाई बनाइदिई?	सम्प्रदान	चतुर्थी
रोजिनाले भाइलाई रङले चित्र बनाइदिई।	रङले	केले बनाई?	करण	तृतीया
रोजिनाले भाइलाई रङले चित्र बनाइदिई।	चित्र	के बनाई?	कर्म	द्वितीया

वाक्यमा आउँदा कुनै नाम वा सर्वनाम आफ्नै मूल रूपमा रहन्छ, कुनैमा चिह्न लाग्छ वा रूप बदलिन्छ। यसैका आधारमा पदका दुई रूप छुट्याइन्छन् (पाठ्यपुस्तकले यिनलाई सरल कारक र तिर्यक् कारक पनि भन्छ):

• सरल रूप: विभक्ति, नामयोगी वा ‘हरू’ नलागेको, रूप नबदलिएको पद: यो घर, ऊ आयो, केटो दौडियो, बहिनी पढ्छे।
• तिर्यक् रूप: विभक्ति वा नामयोगी लागेको पद (केटाले, घरमा, घरभित्र), ‘हरू’ लागेको पद (केटाहरू), विभक्ति लाग्दा रूप बदलिएको पद (यस घरमा, उसले), वा बहुवचन र आदर देखाउन रूप बदलिएको पद (यी भाइ, उनी)।

विभक्ति लाग्दा केही शब्दको रूप नै बदलिन्छ:

सरल रूप	तिर्यक् रूप
म	मैले, मलाई, मेरो
तँ	तैँले, तँलाई, तेरो
ऊ	उसले, उसलाई, उसको
यो	यसले, यसलाई, यस (यस गाउँमा)
त्यो	त्यसले, त्यसलाई, त्यस (त्यस दिन)
को	कसले, कसलाई, कसको
छोरो	छोराले, छोरालाई, छोराहरू
बाटो	बाटामा, बाटाको

ओकारान्त पुलिङ्ग नाममा विभक्ति वा ‘हरू’ लाग्दा अन्त्यको ‘ओ’ प्रायः ‘आ’ मा बदलिन्छ: केटो → केटाले, घोडो → घोडाहरू। सर्वनाममा पनि यसैगरी यो → यस, ऊ → उस हुन्छ।

नामअघिको ओकारान्त विशेषण पनि प्रायः यसरी नै बदलिन्छ: अग्लो रुख → अग्ला रुखमा। तर एकवचनमा दुवै रूप चल्छन् र अर्थमा अलिकति फरक पर्छ: कान्छो काकालाई सामान्य कुरा भन्छ, कान्छा काकालाई मा आदर पनि झल्किन्छ (अधिकारीको व्याकरण, अध्याय ३ र ११, ‘विभक्ति र तिर्यकीकरण’)।

तिर्यक् रूपका केही थप कुरा (अधिकारीको व्याकरण, अध्याय ११): सम्बोधनमा विभक्ति नलागे पनि ओकारान्त नाम तिर्यक् हुन्छ: ए केटा, यता आऊ। -नु र -एको कृदन्तमा विभक्ति लाग्दा पनि यस्तै हुन्छ: धेरै खानाले, ढिलो भएकाले। गन्न नसकिने वस्तु र अवस्थाका नाम पनि बदलिन्छन्: चिसो → ‘चिसामा नबस।’ नामबाट टाढाको विशेषणमा र त्यो जस्ता शब्दमा दुवै रूप भेटिन्छन्: त्यो घरमा / त्यस घरमा, बाटोमा / बाटामा।

कक्षा ११ मा कारकलाई लिङ्ग, वचन, पुरुष, काल जस्तै शब्दको रूप बदल्ने एउटा व्याकरणिक कोटिका रूपमा पनि पढिन्छ: केटो बाट केटाले, केटालाई, केटाबाट, केटाको, केटामा बन्नु कारकअनुसारको रूपायन हो। विस्तार शब्द रूपायन अध्यायमा छ।

कतिपय ठाउँमा विभक्ति लगाउनुपर्छ, कतिपय ठाउँमा लगाउनु वा नलगाउनु दुवै चल्छ, र कतिपय ठाउँमा लगाउँदा वाक्य बिग्रन्छ। पाठ्यक्रमले यो कुरा छुट्टै पढाउँदैन, तर शुद्ध नेपाली लेख्न यसले धेरै सघाउँछ।

कारक	विभक्ति अनिवार्य	ऐच्छिक	लगाउनु हुँदैन
कर्ता	सकर्मक क्रिया भूत कालमा: मैले भात खाएँ	सकर्मक क्रिया वर्तमान वा भविष्यमा: ऊ नेपाली बोल्छ / उसले नेपाली बोल्छ; बाध्यताको -नुपर्छ मा: म जानुपर्छ / मैले जानुपर्छ	अकर्मक क्रियामा: ऊ हाँस्यो (उसले हाँस्यो होइन)
कर्म	मान्छेलाई जनाउने कर्ममा: भाइलाई बोलाऊ	जनावर र केही निर्जीव कर्ममा: गाई बाँध / गाईलाई बाँध, यो समस्या सुल्झाऔँ / यो समस्यालाई सुल्झाऔँ	सामान्य निर्जीव कर्ममा: भात पकाऊ (भातलाई पकाऊ होइन)
अधिकरण	ठाउँमा: घरमा बस	केही समयमा: आइतबार भेटौँला / आइतबारमा भेटौँला	आज, भोलि, हिजो, अहिले मा: भोलि आऊ (भोलिमा होइन)

कर्तामा ऐच्छिक ‘ले’ लगाउँदा प्रायः अर्थमा अलिकति जोड थपिन्छ: ‘ऊ राम्रो गाउँछ’ ले सामान्य कुरा भन्छ, ‘उसले राम्रो गाउँछ’ ले अरूभन्दा उसैमा वा उसको बानीमा जोड दिन्छ। लेख्दा एउटै अनुच्छेदमा एउटै ढाँचा राख्नु राम्रो हुन्छ।

माथिको तालिकाले हरेक विभक्तिको मुख्य काम मात्र देखाउँछ। वाक्यमा एउटै विभक्तिले अरू धेरै अर्थ पनि बोक्छ, र अर्थ नै हेरेर कारक छुट्याउनुपर्छ:

विभक्ति	अरू काम	उदाहरण
ले	कारण, तरिका, परिमाण, नाता	पहिरोले बाटो भत्क्यो; ऊ मजाले गाउँछ; सय रुपियाँले पुग्दैन; नाताले ऊ मेरो मामा पर्छ
लाई	अनुभव गर्ने, प्रयोजन वा समय, पूरक भएको कर्म	मलाई जाडो भयो; दसैँलाई नयाँ लुगा किनियो; सबैले उनलाई गुरु माने
मा	विषय, धेरैमध्ये छनोट, समयको अवधि	ऊ गणितमा तेज छ; दौडमा ऊ पहिलो भयो; एक घण्टामा काम सकियो
बाट	स्रोत, साधन	हजुरआमाबाट कथा सुन्यो; बसबाट पोखरा गयो
देखि	समयको सुरु, डर वा रिसको कारण	बिहानदेखि पानी परिरहेको छ; बच्चा कुकुरदेखि डराउँछ
को	सम्बन्ध, बनोट, नामजस्तो प्रयोग	गाउँको मुखिया; तामाको गाग्री; अगाडिकालाई बोलाऊ

विभक्ति कृदन्तमा लागेर पूरै उपवाक्यलाई कारकको काम दिन्छन्: पानी परेकाले (कारण), ढिलो गरेमा (सर्त), तिमी आएदेखि (समयको सुरु)। -न कृदन्तपछिको ‘लाई’ ऐच्छिक हुन्छ: खेल्न गयो / खेल्नलाई गयो।

प्रायः एउटा पदमा एउटै विभक्ति लाग्छ। तर कहिलेकाहीँ एउटा विभक्तिपछि अर्को पनि जोडिन्छ, र तीमध्ये पछिल्लो प्रायः षष्ठी (को, का, की) हुन्छ। यसले पूरै पदलाई अर्को नामको विशेषण जस्तो बनाउँछ:

दुई विभक्ति	उदाहरण	अर्थ
देखि + को	हिजोदेखिको पानी अझै परिरहेको छ।	हिजो सुरु भएको
बाट + को	काठमाडौँबाटको उडान ढिला भयो।	काठमाडौँबाट आउने वा जाने
मा + को	हातमाको चुरा चम्कियो।	हातमा रहेको

यस्ता जोडीमा पहिलो विभक्तिले कारकको अर्थ (सुरु, छुट्टिने ठाउँ, आधार) बोक्छ र पछिल्लो षष्ठीले त्यस पदलाई अर्को नामसँग जोड्छ। तर दुई कारक विभक्ति (ले र लाई, मा र बाट) एउटै पदमा सँगै आउँदैनन्।

विभक्ति नामयोगीपछि पनि लाग्छ: घरभित्रबाट, रुखमुनिको, टेबुलमाथिबाट। यहाँ भित्र, मुनि, माथि नामयोगी हुन्, विभक्ति होइनन्; विभक्ति त्यसपछि आउने बाट र को मात्र हुन्।

नै, पनि, त, मात्र, चाहिँ जस्ता शब्दले वाक्यको कुनै पदमा जोड दिन्छन् वा त्यसलाई अरूबाट छुट्याउँछन्। यिनलाई अवधारक भनिन्छ। कारक भएको पदमा यिनी कहाँ बस्छन् भन्ने कुराको आफ्नै नियम छ:

अवधारक	कहाँ आउँछ	उदाहरण
पनि, त, चाहिँ	विभक्तिपछि, छुट्टै लेखेर	मलाई पनि दिनुहोस्। घरमा त कोही छैन। भाइले चाहिँ बुझ्यो।
नै	विभक्तिपछि छुट्टै, वा विभक्तिसँगै ‘ऐ’ भएर जोडिएर	घरमा नै / घरमै बस। आज नै / आजै आऊ।
नै (सर्वनाममा)	सर्वनाम र विभक्तिबिच, ‘ऐ’ भएर	उसैले भन्यो, यसैलाई लैजाऊ, आफैँलाई थाहा छ।
मात्र	विभक्तिपछि वा अघि, दुवैतिर	पाँच जनालाई मात्र / पाँच जना मात्रलाई बोलाऊ।

यसबाट दुई कुरा देखिन्छन्। पहिलो, अवधारक प्रायः विभक्तिपछि आउँछ, र त्यसले विभक्ति वा कारक बदल्दैन: रामले पनि मा रामले कर्ता नै रहन्छ। दोस्रो, ‘नै’ भने कहिलेकाहीँ शब्दभित्रै छिर्छ: उसैले = ऊ + नै + ले। ‘ले’ लाग्दा ‘ऊ’ ‘उस’ बन्छ, र ‘नै’ त्यसको अन्त्यमा ‘ऐ’ भएर जोडिन्छ, विभक्तिभन्दा अगाडि।

कारक र विभक्ति हरेक तहको परीक्षामा सोधिन्छ, तर ढाँचा फरक हुन्छ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): पठनबोधको प्रश्न ९ (ग), १ अङ्क। पाठ्यपुस्तकको बढीमा ७५ शब्दको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएको एउटा शब्दको कारक र विभक्ति दुवै लेख्नुपर्छ। कारकको नाम मात्र लेखे ०.५ र विभक्तिको नाम मात्र लेखे ०.५ अङ्क पाइन्छ। तालिकाको नमुना उत्तर: ‘निर्धारणमा: अधिकरण कारक, सप्तमी विभक्ति’।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): पठनबोधको प्रश्न १० (ख), १ अङ्क। पाठ्यपुस्तकको बढीमा १२५ शब्दको अनुच्छेदमा रेखाङ्कित शब्दको कारक र विभक्ति दुवै लेख्नुपर्छ। तालिकाको नमुना: ‘वक्तामा: अधिकरण कारक र सप्तमी विभक्ति’।
• कक्षा ११: विशिष्टीकरण तालिकामा कारक र विभक्तिको प्रश्न छैन; रूपायनको प्रश्न लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरका आधारमा मात्र सोधिन्छ।
• कक्षा १२: प्रश्न ७, ४ अङ्क, दुईमध्ये एक: (क) बढीमा चार वाक्यको अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका आठओटा पदको कारक लेख्ने, वा दिइएका आठओटा विभक्ति (ले, लाई, बाट, द्वारा, देखि, को, नो, मा) प्रयोग गरी चार वाक्यमा कुनै घटनाको वर्णन गर्ने; (ख) अर्को विकल्प शब्द रूपायनको हुन्छ।