पदक्रम

वाक्यमा पदहरू आउने क्रमलाई पदक्रम भनिन्छ। नेपालीमा कर्ता सुरुमा, कर्म बिचमा र क्रिया अन्त्यमा आउँछ: कर्ता + कर्म + क्रिया। यही सामान्य क्रम हो, र गद्य, समाचार, निवेदन र परीक्षाका उत्तर यही क्रममा लेखिन्छन्।

नियम	उदाहरण
कर्ता सुरुमा, क्रिया अन्त्यमा	बहिनी विद्यालय गई।
कर्म क्रियाभन्दा अगाडि	हजुरबुबाले अखबार पढ्नुभयो।
विशेषण आफ्नो नामभन्दा अगाडि	पाकेको आँप, चिसो पानी
काम कसरी भयो भन्ने शब्द क्रियाभन्दा अगाडि	कछुवा बिस्तारै हिँड्यो।
समय र ठाउँ बुझाउने शब्द सुरुमा वा कर्तापछि	आज हामी पोखरा जाँदै छौँ।
दुई कर्म भए ‘लाई’ लागेको (पाउने) पहिले, दिइने कुरा पछि	मामाले भान्जालाई घडी दिनुभयो।

अस्तव्यस्त शब्द मिलाउँदा पहिले क्रियापद खोजेर अन्त्यमा राख्नुहोस्, अनि ‘को?’ वा ‘कसले?’ सोधेर कर्ता सुरुमा राख्नुहोस्; बाँकी पद बिचमा मिलाउनुहोस्। ‘पढ्छ’, ‘किताब’, ‘भाइ’ बाट: क्रिया पढ्छ, कर्ता भाइ, कर्म किताब: भाइ किताब पढ्छ।

कक्षा ४–५ देखि नै पुस्तकमा पदक्रम मिलेको र नमिलेको वाक्य छुट्याउने र मिलाउने अभ्यास आउँछ; कक्षा ६ देखि यो अभ्यास हरेक वर्ष दोहोरिन्छ।

व्याकरणको नियमअनुसार पद मिलाइएको सामान्य क्रमलाई व्याकरणिक पदक्रम भनिन्छ। जोड दिन, भाव बढाउन वा कवितामा लय मिलाउन यो क्रम फेरिएमा त्यसलाई आलङ्कारिक पदक्रम भनिन्छ।

आलङ्कारिक	व्याकरणिक
बग्छ सधैँ कालीगण्डकी।	कालीगण्डकी सधैँ बग्छ।
फुल्यो लालीगुराँस डाँडामा!	डाँडामा लालीगुराँस फुल्यो!
कसले बुझ्छ गरिबको पीडा?	गरिबको पीडा कसले बुझ्छ?
म त हिँड्छु एक्लै पनि।	म त एक्लै पनि हिँड्छु।

आलङ्कारिक पदक्रममा प्रायः क्रिया अगाडि सर्छ, र जुन पदलाई जोड दिनु छ त्यो वाक्यको सुरु वा अन्त्यमा पुग्छ। ‘फुल्यो लालीगुराँस डाँडामा!’ मा फुल्यो सुरुमा आएकाले ‘लौ न, फुलिसक्यो!’ भन्ने उत्साह झल्किन्छ।

व्याकरणिक क्रममा मिलाउँदा पद उही राख्नुहोस्, क्रम मात्र फेर्नुहोस्। कुन पद कर्ता र कुन कर्म भन्ने कुरा ‘ले’ र ‘लाई’ जस्ता विभक्तिले चिनाइदिन्छन्, त्यसैले आलङ्कारिक वाक्यमा पहिले विभक्ति हेर्नुहोस्।

आलङ्कारिक पदक्रम कविता र गीतमा मात्र होइन, कथाका भावुक वाक्य, बोली, नारा र विज्ञापनमा पनि भेटिन्छ: ‘बचाऔँ हाम्रो वन!’, ‘किन्नुहोस् आजै!’

कक्षा १२ मा व्याकरणिक पदक्रमलाई सामान्य पदक्रम र आलङ्कारिक पदक्रमलाई विशिष्ट पदक्रम पनि भनिन्छ। नाम फरक भए पनि कुरा उही हो: भाषाको सामान्य नियमअनुसारको क्रम सामान्य, र जोड वा भावका लागि फेरिएको क्रम विशिष्ट। कर्ता, कर्म र क्रियाको सामान्य क्रममा आएको यस्तो फेरबदललाई पुस्तकले विचलन भनेको छ, त्यसैले आलङ्कारिक पदक्रमलाई पदक्रम विचलन पनि भनिन्छ।

कर्ता, कर्म र क्रिया तीनलाई छ किसिमले क्रमबद्ध गर्न सकिन्छ। संसारका धेरैजसो भाषामा यीमध्ये एउटा क्रम सामान्य हुन्छ:

क्रम	उदाहरण भाषा	नमुना (‘बहिनीले आँप खाई’ को क्रम)
कर्ता + कर्म + क्रिया	नेपाली, हिन्दी, जापानी, कोरियाली	बहिनीले आँप खाई।
कर्ता + क्रिया + कर्म	अङ्ग्रेजी	बहिनीले खाई आँप।
क्रिया + कर्ता + कर्म	वेल्स र आयरल्यान्डका भाषा (वेल्श, आइरिस)	खाई बहिनीले आँप।
क्रिया + कर्म + कर्ता	मडागास्करको मलागासी	खाई आँप बहिनीले।
कर्म + क्रिया + कर्ता	ब्राजिलको हिक्सकार्याना	आँप खाई बहिनीले।
कर्म + कर्ता + क्रिया	भेनेजुएलाको वाराओ, ब्राजिलको नादेब	आँप बहिनीले खाई।

संसारका भाषामा सबैभन्दा धेरै कर्ता + कर्म + क्रिया क्रम पाइन्छ, त्यसपछि कर्ता + क्रिया + कर्म। कर्म सुरुमा आउने भाषा अत्यन्त थोरै छन्। नेपाली पहिलो समूहमा पर्छ। तालिकाको तेस्रो स्तम्भमा देखिए झैँ नेपालीमा छओटै क्रम बोल्न सकिन्छ, तर पहिलो मात्र सामान्य हो; बाँकी विशिष्ट (आलङ्कारिक) हुन्।

कक्षा १२ को पुस्तकले दुई कर्म भएको वाक्यको सामान्य क्रम कर्ता + अप्रत्यक्ष कर्म + प्रत्यक्ष कर्म + क्रिया भनेको छ। ‘मामाले भान्जालाई घडी दिनुभयो’ मा पाउने भान्जालाई अप्रत्यक्ष कर्म हो, र दिइने घडी प्रत्यक्ष कर्म (क्रियापद)।

कविताका हरफमा लय र भावका लागि पद फेरिएको क्रममा राखिन्छन्, कतै शब्द छोटा पारिन्छन्, कतै छुटाइन्छन्। त्यस्ता हरफलाई सामान्य वाक्यमा लेख्नुलाई कविता गद्यमा लेख्नु भनिन्छ। यसका चरण यस्ता छन्:

1. हरफमा कुन कुन वाक्य छन्, छुट्याउनुहोस्; एउटा वाक्य दुई हरफमा पनि फैलिएको हुन सक्छ।
2. हरेक वाक्यका पद सामान्य क्रममा मिलाउनुहोस्: कर्ता सुरुमा, क्रिया अन्त्यमा।
3. कवितामा छोटा पारिएका रूपलाई पूरा लेख्नुहोस् (छैन रे जस्ता बोलीका रूप उस्तै राख्न सकिन्छ, तर सक्तैन लाई सक्दैन)।
4. अर्थ पूरा गर्न छुटेको सानो शब्द (र, पनि, छ) थप्न सकिन्छ, तर कविताको भाव फेर्नु हुँदैन।
5. पूर्णविराम र अल्पविराम ठिक ठाउँमा राख्नुहोस्।

कक्षा ४ को पुस्तकमै कविताका हरफलाई पदको क्रम मिलाएर लेख्ने अभ्यास छ; कक्षा ६ देखि यसलाई ‘गद्यमा लेख्नुहोस्’ भनिन्छ।

यी हरफ हेरौँ:

डाँडा काटी घाम झर्‍यो, बेँसीतिर साँझ,
बटुवा अझै हिँडिरहेछ, थाकेको छैन आज।

गद्यमा: घाम डाँडा काटेर झर्‍यो, र बेँसीतिर साँझ पर्‍यो। बटुवा अझै हिँडिरहेको छ; ऊ आज थाकेको छैन। पहिलो हरफमा पर्‍यो छुटेको थियो, त्यसैले थपियो; काटी लाई काटेर लेख्दा पनि अर्थ उही रहन्छ। दोस्रो हरफमा हिँडिरहेछ लाई पूरा रूप हिँडिरहेको छ लेखियो, र ऊ थपेर दोस्रो वाक्य पूरा गरियो।

कक्षा ९ र १० मा यसैलाई ‘व्याकरणिक पदक्रम मिलाई गद्यमा लेख्नुहोस्’ भनेर सोधिन्छ: चरण उही हुन्, तर पद मिलाउँदा माथिको व्याकरणिक पदक्रम को नियम हेरिन्छ।

सामान्य क्रमभित्र पनि केही पदको ठाउँ लगभग तोकिएको हुन्छ:

• नामयोगी नामपछि: घरको पछाडि, खोलासम्म, मसँग। ‘पछाडि घरको’ आलङ्कारिक वाक्यमा पनि अनौठो सुनिन्छ (अव्यय)।
• सहायक क्रिया मुख्य क्रियापछि: गर्दै छ, आएको थियो, जान सक्छु। ‘छ गर्दै’ भन्न मिल्दैन। सहायक क्रिया धेरै भए पनि सबै मुख्य क्रियापछि क्रमैसँग आउँछन्: गरिसकेको हुनुपर्छ, पढ्दै गरेको थियो।
• नाम पदावलीमा मुख्य नाम अन्त्यमा: ‘गाउँको पुरानो धारा’; विशेषण, सङ्ख्या र षष्ठी लागेका पद यसअघि आउँछन्। विशेषण नामपछि सारियो भने प्रायः त्यो पूरक बन्छ र अर्थ फेरिन्छ: ‘दिदीले मिठो खाना पकाइन्।’ (खाना पकाइन्, जुन मिठो छ) र ‘दिदीले खाना मिठो पकाइन्।’ (मिठो हुने गरी पकाइन्)।
• प्रश्नवाचक शब्द उत्तरकै ठाउँमा: ‘तिमी कहिले घर जान्छौ?’, ‘म शनिबार घर जान्छु।’ नेपालीमा प्रश्न बनाउँदा पदको क्रम फेरिँदैन; अङ्ग्रेजीमा जस्तो प्रश्नवाचक शब्द सुरुमा सार्नुपर्दैन।
• पनि, नै, मात्र जोड पाउने पदपछि: ‘दिदीले पनि खाना पकाउनुभयो’ (अरूले मात्र होइन, दिदीले पनि) र ‘दिदीले खाना पनि पकाउनुभयो’ (अरू काम मात्र होइन, खाना पनि) को अर्थ फरक छ। यस्ता शब्द सार्दा अर्थ फेरिन्छ, त्यसैले पदक्रम बदल्दा तिनलाई आफ्नो पदसँगै राख्नुहोस्।
• बोलीमा पछि थपिने पद: कुरा गर्दा क्रियापछि कुनै पद थपिन्छ: ‘आयो कि आएन, त्यो केटो?’, ‘खाइसकेँ, भात।’ लेख्दा यस्ता वाक्य व्याकरणिक क्रममा लेखिन्छन्।

उपवाक्यको क्रममा पनि नियम छ: आश्रित उपवाक्य प्रायः मुख्य उपवाक्यभन्दा अगाडि आउँछ, जस्तै ‘पानी पर्‍यो भने खेल रोकिन्छ’। यसको कुरा वाक्यका प्रकार अध्यायमा छ।

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्, जसमा पदक्रमको छुट्टै प्रश्न छैन; पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा भने अस्तव्यस्त शब्द मिलाउन र कविताका हरफ गद्यमा लेख्न लगाइन्छ।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): विशिष्टीकरण तालिकामा पदक्रमको छुट्टै प्रश्न छैन।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): पठनबोधको प्रश्न १० (ग), १ अङ्क। पाठ्यपुस्तकको गद्यांशबाट उद्देश्य र विधेय छुट्याउन लगाइन्छ, वा यसको सट्टा एउटा वाक्यको पदक्रम बदल्न: आलङ्कारिकलाई व्याकरणिक वा व्याकरणिकलाई आलङ्कारिक। उत्तरमा पूरै वाक्य लेख्नुहोस्।
• कक्षा ११ र १२: विशिष्टीकरण तालिकामा पदक्रमको छुट्टै प्रश्न छैन; कक्षा १२ मा भाषातत्त्वको पाठमा पढिन्छ।