विशेषण

नाम वा सर्वनामको गुण, अवस्था, रङ, आकार, सङ्ख्या, मात्रा वा सम्बन्ध बताउने पदलाई विशेषण भनिन्छ। विशेषण चिन्न नामलाई यी प्रश्न सोध्नुहोस्:

प्रश्न	के बताउँछ	उदाहरण
कस्तो?	गुण, अवस्था, रङ, स्वाद	इमानदार मान्छे, पाकेको केरा, निलो आकाश, पिरो खुर्सानी
कत्रो?	आकार, नाप	ठुलो ढुङ्गा, अग्लो रुख, लामो बाटो
कति?	सङ्ख्या वा मात्रा	पाँच जना साथी, धेरै पानी, अलिकति नुन
कुन?	कुनलाई छुट्याएको	त्यो घर, पहिलो घन्टी, कुन बस?
कसको?	कसको हो	हजुरआमाको माला, मेरो कोठा

कुनै शब्द आफैँ विशेषण हो कि होइन भन्ने कुरा वाक्यमा त्यसले के काम गरेको छ भन्ने कुराले तय गर्छ। ‘गरिब परिवार’ मा गरिब विशेषण हो, तर ‘गरिबलाई सहयोग गर’ मा नाम। यस्तो फेरबदल पदवर्ग विचलन हो; विशेषण र क्रियायोगी छुट्याउने तरिका पदवर्ग अध्यायमा छ।

विशेषण र विशेष्य

विशेषणले जुन नाम वा सर्वनामको विशेषता बताउँछ, त्यसलाई विशेष्य भनिन्छ। ‘कालो बादल’ मा कालो विशेषण हो र बादल विशेष्य। एउटै विशेष्यका एकभन्दा बढी विशेषण पनि हुन सक्छन्: ‘दुईओटा पुराना काठका मेच’ मा तीनओटै विशेषणले मेच को विशेषता बताएका छन्।

अर्थका आधारमा विशेषणलाई मुख्य चार किसिममा छुट्याइन्छ:

प्रकार	के बताउँछ	उदाहरण
गुणबोधक	गुण, दोष, अवस्था, पदार्थ, रङ, आकार	असल, अल्छी, बिरामी, सुती, पहेँलो, गोलो
परिमाणबोधक	मात्रा वा परिमाण	धेरै, थोरै, अलिकति, थुप्रै, ज्यादै, यति, जति
सङ्ख्याबोधक	गन्ती वा क्रम	एक, सात, पचास, पहिलो, चौथो, हजारौँ
सार्वनामिक	सर्वनामबाट बनेर नामलाई देखाउने वा छुट्याउने	यो किताब, त्यो गाउँ, कुन कलम, केही मान्छे

कक्षा ६ को पुस्तकले गुणबोधक र परिमाणबोधक नामै लिएर पढाउँछ। सङ्ख्या बताउने विशेषणलाई भने ‘कति बुझाउने विशेषण’ भनेर अभ्यास गराउँछ; सङ्ख्याबोधक नाम कक्षा ९ को हाम्रो व्याख्यामा र व्याकरणका पुस्तकमा आउँछ (अधिकारीको व्याकरणमा: सङ्ख्यावाचक)। यो, त्यो, केही, मेरो जस्ता शब्द नामअगाडि आउँदा विशेषण हुन् भन्ने कुरा पनि कक्षा ६ मै आउँछ; तिनको सार्वनामिक नाम भने कक्षा १२ मा मात्र दिइन्छ।

अधिकारीको व्याकरणले विशेषणलाई छ वर्गमा बाँडेको छ: गुणबोधक, सम्बद्धात्मक, भेदक, परिमाणवाचक, तुलनात्मक र सार्वनामिक। सङ्ख्या बताउने शब्दलाई भने उहाँले छुट्टै राख्नुभएको छ, किनभने गन्ती र क्रम बताउने शब्द धेरै हदसम्म स्वतन्त्र शब्द जस्तै चल्छन् (तल)। गुणबोधकमै यस्तो, त्यस्तो, यत्रो, उत्रो जस्ता सर्वनामबाट बनेका गुण बताउने शब्द, पाकेको, बग्दो जस्ता कृदन्त र दयालु, रिसाहा जस्ता प्रत्यय लागेका शब्द पनि पर्छन्। सम्बद्धात्मक र तुलनाका कुरा तल सम्बन्ध जनाउने विशेषण र तुलना गर्ने तरिका खण्डमा छन्।

ओकारान्त विशेषण (अन्त्यमा ‘ओ’ हुने) आफ्नो विशेष्यअनुसार रूप बदल्छ:

विशेष्य	रूप	उदाहरण
पुलिङ्ग, एकवचन	-ओ	सानो भाइ, अग्लो रुख
स्त्रीलिङ्ग, एकवचन	-ई	सानी बहिनी, अग्ली दिदी
बहुवचन	-आ	साना भाइहरू, साना बहिनीहरू
आदरार्थी पुलिङ्ग	-आ	ठुला बुबा, अग्ला दाइ

अरू स्वरमा वा व्यञ्जनमा टुङ्गिने विशेषणको रूप बदलिँदैन: असल केटो, असल केटी, असल मान्छेहरू; सुन्दर गाउँ, सुन्दर बस्ती।

ओकारान्तबाहेक केही विशेषणको पनि स्त्रीलिङ्ग रूप हुन्छ। -हा, -वा, -टा मा टुङ्गिनेमा अन्त्यको ‘आ’ ‘ई’ बन्छ: रिसाहा केटो, रिसाही केटी; एउटा भाइ, एउटी बहिनी। संस्कृतबाट आएका केहीको आफ्नै स्त्रीलिङ्ग रूप छ: बुद्धिमान् छात्र, बुद्धिमती छात्रा; विद्वान् पुरुष, विदुषी महिला। बहुवचनमा स्त्रीलिङ्गको रूप ऐच्छिक हुन्छ: दुइटी छोरीहरू र दुइटा छोरीहरू दुवै सुनिन्छन्। विशेषणले आफैँ विभक्ति लिँदैन; नामपछि आएको वा नामको ठाउँ लिएको विशेषणले मात्र लिन्छ (तल)।

विशेषण र विशेष्यबिचको यो मेल पदसङ्गति को एउटा भाग हो। विस्तार पदसङ्गति अध्यायमा छ; लिङ्ग र वचन आफैँ लिङ्ग, वचन र पुरुष अध्यायमा।

‘पेम्बाको साइकल’, ‘गाउँको बाटो’, ‘हाम्रो विद्यालय’ मा पहिलो शब्दले पछिको नाम कसको वा केको हो भनेर छुट्याएको छ। को, का, की (र रो, रा, री, नो, ना, नी) लागेर अर्को नामलाई छुट्याउने पदलाई भेदक भनिन्छ र छुट्याइएको नामलाई भेद्य। पेम्बाको भेदक हो, साइकल भेद्य।

भेदकको रूप पनि भेद्यअनुसार बदलिन्छ, ओकारान्त विशेषण जस्तै:

भेद्य	भेदक
पुलिङ्ग एकवचन	सुनिताको भाइ, मेरो कोठा
स्त्रीलिङ्ग एकवचन	सुनिताकी बहिनी, मेरी आमा
बहुवचन वा आदरार्थी	सुनिताका साथीहरू, मेरा बुबा

भेदक नामबाट मात्र बन्दैन: समय वा ठाउँ बताउने शब्दमा (आजको पत्रिका, भोलिको कार्यक्रम, यहाँको पानी) र नामयोगी लागेको पदमा पनि को लाग्छ (खोलापारिको गाउँ, ढोकानजिकको बेन्च)। भेदक विधेयमा पनि आउँछ: यो साइकल पेम्बाको हो।

कक्षा ९ को पुस्तकले हाम्रो कक्षा जस्ता जोडालाई भेदक र भेद्यबिचको सङ्गतिका रूपमा पढाउँछ (पदसङ्गति)।

भेदकले नामको विशेषता नै बताउने भएकाले कक्षा १२ को पुस्तक यसलाई भेदक विशेषण भन्छ। मेरो, तिम्रो, आफ्नो जस्ता शब्दलाई सर्वनामकै रूप मान्ने कि विशेषण भन्ने कुरामा मत फरक छ; त्यो सर्वनाम अध्यायमा छ।

धातुमा -एको, -ने जस्ता प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पनि नामअगाडि आएर विशेषणको काम गर्छन्: पाकेको आँप, फुटेको गिलास, पढ्ने बानी, बेच्ने मान्छे। यस्ता विशेषण पनि लिङ्ग र वचनअनुसार बदलिन्छन्: पाकेका आँपहरू, थाकेकी आमा।

-दो लागेर बनेका बग्दो खोला, उदाउँदो घाम, बढ्दो महँगी पनि यस्तै हुन्। धातुमा लाग्ने यस्ता प्रत्यय प्रत्यय अध्यायमा र क्रियाका यस्ता रूप क्रियापद अध्यायमा छन्।

सङ्ख्या नामसँग जोड्दा नेपालीमा प्रायः बिचमा एउटा गन्ने शब्द आउँछ: वस्तु र पशुका लागि -ओटा (तीनओटा किताब, एउटा बाख्रो), मानिसका लागि जना (चार जना विद्यार्थी)। एउटा को स्त्रीलिङ्ग रूप एउटी हुन्छ: एउटी केटी। दुई, तीन जस्ता अङ्क गन्ने शब्द नलिई पनि आउँछन्, विशेष गरी समय र नापमा: दुई दिन, तीन किलो, पाँच रुपियाँ।

बोलीमा कहिलेकाहीँ स्त्रीलिङ्गी नामसँग दुईओटी केटी जस्तो रूप पनि सुनिन्छ, तर पाठ्यपुस्तक र औपचारिक लेखाइमा मानिसका लागि जना नै लेखिन्छ: दुई जना केटी।

गन्न नमिल्ने नामका लागि गेडो, थोपो, मुठो जस्ता शब्द प्रयोग हुन्छन्; ती नाम अध्यायमा छन्।

सङ्ख्या बताउने विशेषण पनि थुप्रै किसिमका हुन्छन् (अधिकारीको व्याकरणमा यिनलाई गणनावाचक, क्रमवाचक, आवृत्तिवाचक, अंशवाचक र अनिश्चित सङ्ख्यावाचक भनिएको छ):

प्रकार	के बताउँछ	उदाहरण
गणनावाचक	ठ्याक्कै गन्ती	एक, बाह्र, सय, तीन हजार
क्रमवाचक	लहरमा कतिऔँ	पहिलो, दोस्रो, तेस्रो, चौथो, पाँचौँ, दसौँ
आवृत्तिवाचक	कति गुणा वा कति पत्रे	दोबर, तेबर, चौगुना; दोहोरो (बाटो), दुईसरो (माला)
अंशवाचक	पूराको भाग	आधा, सवा, डेढ, अढाई, पौने
अनिश्चित	ठ्याक्कै नभनिएको धेरै सङ्ख्या	सयौँ, हजारौँ, लाखौँ, कैयौँ; हजारन्

गणनावाचकसँग गन्ने शब्द (जना, ओटा) वा नापका शब्द (दुई बोरा चामल, तीन मुठा साग) आउँछन्। ठ्याक्कै सङ्ख्या नभनी अन्दाज दिन करिब, झन्डै, लगभग लगाइन्छ वा दुई अङ्क जोडिन्छन्: करिब पचास जना, चारपाँच दिन, दस-बाह्रओटा। सबैको जोड बताउन जम्मा, कुल आउँछन्: जम्मा तिस जना।

नेपाली विशेषण तुलना गर्दा आफ्नो रूप बदल्दैन; तुलना भन्दा र सबैभन्दा ले गरिन्छ:

• दुईबिच: ‘फेवाताल बेगनासतालभन्दा ठुलो छ।’
• सबैमध्ये: ‘रारा नेपालकै सबैभन्दा ठुलो ताल हो।’
• बराबरी: जस्तो, जस्तै, झैँ ले: ‘भाइ दाइजस्तै अग्लो भयो।’
• अलि, अझ, निकै ले तुलनाको मात्रा थप्छन्: ‘आजको चिया हिजोको भन्दा अझ मिठो छ।’

संस्कृतबाट आएका केही विशेषणमा -तर (दुईमा बढी) र -तम (सबैमा बढी) लाग्छन्: उच्चतर शिक्षा, अधिकतम अङ्क, न्यूनतम ज्याला। यी शब्द औपचारिक लेखाइमा धेरै आउँछन्।

भन्दा आफैँ नामयोगी हो; त्यो अव्यय अध्यायमा छ।

विशेषण दुई ठाउँमा आउँछ। नामको अगाडि आएर त्यसलाई छुट्याउँदा: ‘पुरानो घर भत्कियो।’ अनि वाक्यको अन्त्यतिर, क्रियासँगै, उद्देश्यको बारेमा केही भन्दा: ‘हाम्रो घर पुरानो छ।’ विधेयमा आउने विशेषण पनि उद्देश्यअनुसार बदलिन्छ: ‘केटो अग्लो छ’, ‘केटी अग्ली छे’। केही विशेषण विधेयमा मात्र स्वाभाविक सुनिन्छन्: ‘बस ढिलो भयो।’ उद्देश्य र विधेयको कुरा उद्देश्य र विधेय अध्यायमा छ।

अधिकारीको व्याकरणले विशेषणलाई वाक्यको कुन भागमा छ भनेर उद्देश्य विशेषण र विधेय विशेषण भनी छुट्याएको छ: उद्देश्यभित्रका नामको विशेषण (प्रायः कर्ताअगाडि) उद्देश्य विशेषण हो, र विधेयभित्र पर्ने विशेषण (पूरकका रूपमा आएको होस् वा कर्मअगाडि) विधेय विशेषण। त्यसैले ‘सानी बहिनीले रातो फूल टिपी’ मा सानी उद्देश्य विशेषण हो र रातो, कर्मअगाडि भए पनि, विधेय विशेषण।

ठान्नु, बनाउनु, देख्नु जस्ता क्रियासँग कर्मको बारेमा आउने विशेषण पनि प्रायः कर्मसँगै मिल्छ: सबैले उसकी छोरीलाई बाठी ठान्छन्। तर यस्तो ठाउँमा पुलिङ्गकै रूप (बाठो ठान्छन्) पनि सुनिन्छ; कर्ताको विधेयमा भने मेल अनिवार्य छ (छोरी बाठी छे)।

अधिकारीको व्याकरणले विशेषणलाई व्यावर्तक र अव्यावर्तक भनेर पनि छुट्याएको छ। व्यावर्तक विशेषणले नामको दायरा साँघुरो पार्छ, अरूबाट छुट्याएर किटान गर्छ: ‘रातो कलम देऊ’ मा रातो ले धेरै कलममध्ये एउटालाई छुट्याएको छ, ‘मेरो कोठा’ मा मेरो ले अरूका कोठाबाट। अव्यावर्तक विशेषणले कुनै छुट्याउँदैन, पहिल्यै चिनिएको कुराको थप गुण मात्र बताउँछ; यस्तो विशेषण प्रायः व्यक्तिवाचक नाम वा एउटै मात्र भएको कुरासँग आउँछ: ‘अग्लो सगरमाथा’, ‘चिसो हिउँ’।

एउटै नामका धेरै विशेषण सँगै आउँदा नेपालीमा प्रायः यस्तो क्रम हुन्छ: भेदक (कसको) पहिले, त्यसपछि सार्वनामिक (कुन), सङ्ख्या वा परिमाण (कति), गुण (कस्तो), अनि सम्बन्ध जनाउने विशेषण नामको सबैभन्दा नजिक:

कसको	कुन	कति	कस्तो	कहाँको / केको	नाम
मेरा		दुई जना	पुराना		साथी
दिदीका	ती	दुईओटा	राता	जुम्ली	स्याउ

‘पुराना दुई जना मेरा साथी’ भन्दा अनौठो सुनिन्छ। तर यो क्रम कडा नियम होइन; जोड दिन बोल्नेले क्रम बदल्न सक्छ: ‘यी मेरा दुई साथी’ पनि चल्छ। अधिकारीको व्याकरणमा यसलाई मुक्त क्रम र बद्ध क्रम भनिएको छ: एउटै किसिमका गुण बताउने विशेषणको ठाउँ साटे पनि अर्थ बदलिँदैन (अग्लो, दुब्लो केटो र दुब्लो, अग्लो केटो), तर फरक किसिमका विशेषणको क्रम बदल्दा जोड वा अर्थ फेरिन्छ। वाक्यभरिको पदक्रम पदक्रम अध्यायमा छ।

विशेष्य पहिल्यै थाहा भएपछि त्यसलाई दोहोर्‍याइँदैन, विशेषणले नै त्यसको ठाउँ लिन्छ: घरमा तीन छोरी छन्; जेठी कलेज पढ्छे, कान्छी अझै सानी छे। यहाँ जेठी र कान्छी ले ‘जेठी छोरी’, ‘कान्छी छोरी’ को अर्थ दिएका छन्। यसरी आएको विशेषणले नामझैँ हरू र विभक्ति पनि लिन्छ: सानाहरू अगाडि बस, अग्लाहरू पछाडि। बुढालाई सघाऊ।

विशेष्य हराए पनि ओकारान्त विशेषणले त्यसको लिङ्ग र वचन छोड्दैन: जेठी ले छोरी, अग्लाहरू ले धेरै जना भन्ने कुरा अझै देखाउँछ। त्यसैले जेठो आयो र जेठी आइन् सुन्दै छोरा आयो कि छोरी भन्ने थाहा हुन्छ।

विधेयमा बाहेक पनि केही विशेषण नाम वा सर्वनामको पछाडि आउँछन्। विशेष गरी सबै, दुवै र गन्तीका शब्द सर्वनामपछि आउँदा यस्तो हुन्छ:

• हामी सबै भोलि मन्दिर जाऔँ। (सबै हामी भनिँदैन।)
• तिमीहरू दुवै यता आऊ।
• उनीहरू चार जना एउटै बसमा आए।

यहाँ विशेषण क्रियासँग विधेय बनेर आएको छैन (हामी सबै छौँ भन्ने अर्थ छैन); नामपछि बसेर पनि त्यसैको सङ्ख्या वा मात्रा बताएको छ (अधिकारीको व्याकरणमा: नाम वा सर्वनामको पश्चवर्ती विशेषण)। सर्वनामसँग गन्ती र सबै, दुवै को यो क्रम नै सामान्य हो; नामसँग भने दुवै क्रम चल्छन्: सबै विद्यार्थी वा विद्यार्थी सबै।

जुम्ली स्याउ, हिउँदे बाली, वार्षिक परीक्षा, सरकारी अस्पताल, घरेलु उद्योग मा विशेषणले नामको गुण होइन, त्यो कुनसँग सम्बन्धित छ भन्ने बताउँछ: जुम्लामा फल्ने स्याउ, हिउँदमा लगाइने बाली, वर्षमा एक पटक हुने परीक्षा। अधिकारीको व्याकरणमा यस्ता विशेषणलाई सम्बद्धात्मक विशेषण भनिएको छ, र यिनले नामलाई कुनै ठाउँ, समय वा वस्तुसँग जोड्छन्:

• ठाउँसँग: पहाडी बाटो, तराई भेग, पाल्पाली ढाका, जुम्ली स्याउ, नेपाली टोपी, उत्तरी हिमाल।
• समयसँग: हिउँदे बाली, असारे धान, मासिक तलब, वार्षिक उत्सव।
• वस्तु वा विषयसँग: सरकारी अस्पताल, सामाजिक काम, शैक्षिक भ्रमण, राष्ट्रिय खेल।

यस्ता विशेषण प्रायः नाममा -ई, -ए, -एली, -इक, -ईय जस्ता तद्धित प्रत्यय लागेर बन्छन्, र -वाला ले पनि बनाउँछ (दुधवाला बाजे)। नेपाली जस्ता शब्दले नामको काम पनि गर्छन् (नेपालीहरू मेहनती छन्); वाक्यमा कुन काम गरेको छ भन्ने हेरेर पदवर्ग छुट्याइन्छ (पदवर्ग)।

गुण बताउने विशेषणभन्दा यिनको चाल फरक हुन्छ (यो तालिका हाम्रै अवलोकन हो):

	गुणबोधक (राम्रो, अग्लो)	सम्बन्ध जनाउने (वार्षिक, सरकारी)
धेरै, अलि लाग्छ?	लाग्छ: धेरै राम्रो	लाग्दैन: धेरै वार्षिक भनिँदैन
तुलना हुन्छ?	हुन्छ: योभन्दा अग्लो	प्रायः हुँदैन
विधेयमा आउँछ?	सजिलै: घर अग्लो छ	कमै: अस्पताल सरकारी हो जस्तो ‘हो’ सँग मात्र

विशेषण पदवर्ग पहिचानको प्रश्नमा सोधिन्छ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): शब्दवर्गको प्रश्न, २ अङ्क: दिइएका वाक्यमा रेखाङ्कन गरिएका चारओटा शब्दको पदवर्ग लेख्ने, प्रत्येकको ०.५ अङ्क। तीनओटा शब्द नाम, सर्वनाम, विशेषण र क्रियापदबाट आउँछन्। नमुना उत्तरमा: ‘सामान्य: विशेषण’।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): पदवर्ग पहिचान, ३ अङ्क: बढीमा चार वाक्यका छओटा रेखाङ्कित शब्द, प्रत्येकको ०.५ अङ्क; चारओटा नाम, सर्वनाम, विशेषण र क्रियापदबाट, तीमध्ये एउटा प्रायः विचलन भएको। नमुना उत्तरमा: ‘छोटा: विशेषण’।
• कक्षा ११: पदवर्ग पहिचान, २ अङ्क: फरक फरक पदवर्गका चारओटा शब्द, कम्तीमा एउटामा वर्ग विचलन।
• कक्षा १२: पदवर्ग पहिचान, ३ अङ्क: छओटा शब्द, कम्तीमा एउटामा विचलन। पाठ्यपुस्तकले भेदक विशेषण र सार्वनामिक विशेषण छुट्याउन पनि सिकाउँछ।