‘पाल्पाको तानसेनमा बस्ने हाम्री फुपू यसपालि तिहारमा ढाका टोपी लिएर आउनुहुन्छ।’ यो वाक्य लामो छ, तर यसको मूल कुरा दुई शब्दमै भन्न सकिन्छ: फुपू आउनुहुन्छ। कसको बारेमा भनिएको छ, र उसको बारेमा के भनिएको छ: यी दुई प्रश्नले जस्तोसुकै लामो वाक्यको ढाँचा खोलिदिन्छन्। त्यही ढाँचा यस अध्यायमा छ।
कक्षा ७ मा पद र पदावली छुट्याएर सुरु हुने यो विषय कक्षा ८ मा उद्देश्य र विधेय, कक्षा ९ र १० मा तिनको विस्तार, कक्षा ११ मा उद्देश्य र विधेयका भाग हुँदै कक्षा १२ मा नाम पदावली र क्रिया पदावलीसम्म पुग्छ। माथिको ‘कक्षा … सम्म’ बाट आफ्नो कक्षा छान्दा त्यस कक्षासम्मका कुरा मात्र देखिन्छन्।
वाक्य: उद्देश्य र विधेय
वाक्यमा जसको बारेमा केही भनिन्छ, त्यसलाई उद्देश्य भनिन्छ। त्यसको बारेमा जे भनिन्छ, त्यसलाई विधेय भनिन्छ। ‘बहिनी हाँसी।’ मा कुरा बहिनीको हो, त्यसैले बहिनी उद्देश्य हो; बहिनीले के गरी भन्ने कुरा हाँसी ले बताएको छ, त्यसैले हाँसी विधेय हो।
वाक्य पूरा हुन उद्देश्य र विधेय दुवै चाहिन्छन्। ‘बहिनी’ मात्र भन्दा बहिनीलाई के भयो थाहा हुँदैन; ‘हाँसी’ मात्र भन्दा को हाँसी थाहा हुँदैन। दुवै मिलेपछि मात्र कुरा पूरा हुन्छ।
छोटो वाक्यमा उद्देश्य प्रायः कर्ता हुन्छ र विधेय क्रियापद। त्यसैले कक्षा ८ को पुस्तकले ‘उद्देश्य र विधेय वा कर्ता र क्रिया’ भनेर दुवैलाई सँगै चिनाउन लगाउँछ।
| वाक्य | उद्देश्य | विधेय |
|---|---|---|
| कुखुरा बास्यो। | कुखुरा | बास्यो |
| आमाले गुन्द्रुक सुकाउनुभयो। | आमाले | सुकाउनुभयो |
| पसले हिसाब गर्दै छन्। | पसले | गर्दै छन् |
| भोलि विद्यालयमा खेलकुद हुने छ। | खेलकुद | हुने छ |
उद्देश्य र विधेय खोज्ने सजिलो तरिका:
- पहिले वाक्य टुङ्ग्याउने क्रियापद खोज्नुहोस्; त्यो विधेय हो। गर्दै छन्, हुने छ जस्ता दुई शब्दका क्रियापद मिलेर एउटै विधेय बन्छ।
- अनि क्रियापदलाई ‘को?’, ‘के?’ वा ‘कसले?’ भनेर सोध्नुहोस्; उत्तर उद्देश्य हो। के हुने छ? खेलकुद।
- उद्देश्य वाक्यको सुरुमै आउँछ भन्ने छैन: ‘भोलि विद्यालयमा खेलकुद हुने छ’ मा उद्देश्य तेस्रो शब्द हो।
बोल्दा र लेख्दा उद्देश्य कहिलेकाहीँ लुकेको हुन्छ: ‘भोलि बिहानै निस्कन्छौँ।’ मा को निस्कन्छ भनिएको छैन, तर क्रियापदको -औँ ले नै हामी भन्ने बुझाउँछ। ‘ढोका बन्द गर।’ मा पनि तिमी लुकेको छ। नेपालीमा क्रियापदले पुरुष र वचन देखाउने भएकाले यसरी उद्देश्य छोड्न सकिन्छ; उद्देश्य सोधिएमा लुकेको शब्द कोष्ठमा लेख्नुहोस्: (हामी)।
कहिलेकाहीँ विधेय पनि लुक्छ, र वाक्यमा क्रियापद नै हुँदैन: ‘सावधान!’, ‘नमस्ते।’, ‘कहिले आउने?’ को उत्तर ‘भोलि।’ यस्ता वाक्यको बाँकी अंश प्रसङ्गबाट थपेर बुझिन्छ (‘म भोलि आउँछु।’)। अधिकारीको व्याकरणले यिनलाई गौण वाक्य र लुकेको अंश थपेर बुझ्ने कामलाई अध्याहार भनेको छ; उद्देश्य र विधेय दुवै खुलेका वाक्य मुख्य वाक्य हुन्।
‘हिमालमा हिउँ पर्यो।’ वाक्यको उद्देश्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘दाजुले बजारबाट नयाँ जुत्ता किन्नुभयो।’ वाक्यको विधेय कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
उद्देश्य विस्तार र विधेय विस्तार
उद्देश्य र विधेयको अर्थ थप खोल्न अरू पद पनि थपिन्छन्। उद्देश्य कस्तो, कसको वा कुन हो भन्ने बताउने अंशलाई उद्देश्य विस्तार भनिन्छ। विधेयको काम कहाँ, कहिले, कसरी, किन, के वा कसलाई भयो भन्ने बताउने अंशलाई विधेय विस्तार भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकमा यिनलाई उद्देश्य विस्तारक र विधेय विस्तारक पनि भनिएको छ।
| वाक्य | उद्देश्य विस्तार | उद्देश्य | विधेय विस्तार | विधेय |
|---|---|---|---|---|
| दिदी फर्कनुभयो। | – | दिदी | – | फर्कनुभयो |
| जापानमा पढ्ने दिदी हिजो फर्कनुभयो। | जापानमा पढ्ने | दिदी | हिजो | फर्कनुभयो |
| जापानमा पढ्ने हाम्री जेठी दिदी पाँच वर्षपछि हिजो राति घर फर्कनुभयो। | जापानमा पढ्ने हाम्री जेठी | दिदी | पाँच वर्षपछि हिजो राति घर | फर्कनुभयो |
तीनै वाक्यमा उद्देश्य दिदी र विधेय फर्कनुभयो उही छन्; विस्तार मात्र थपिँदै गएको छ। विस्तार झिक्दा पनि ‘दिदी फर्कनुभयो’ पूरा वाक्य रहन्छ। तर उद्देश्य र विधेय झिकेर ‘जापानमा पढ्ने हिजो’ मात्र राख्दा वाक्य बन्दैन। त्यसैले विस्तारले मुख्य पदको अर्थ फैलाउँछ, तर वाक्यको आधार उद्देश्य र विधेय नै हुन्।
विस्तारमा प्रायः यस्ता पद आउँछन्:
- उद्देश्य विस्तार: विशेषण (जेठी, अग्लो), कसको भन्ने बताउने हाम्री, गाउँको जस्ता भेदक, र क्रियाबाट बनेका विशेषण (पढ्ने, थाकेका)। यिनमध्ये मेरो, हाम्री जस्ता शब्दको पदवर्गबारे मत फरक छ (सर्वनाम); तर जुन पदवर्ग माने पनि यिनले उद्देश्यलाई नै चिनाउँछन्, त्यसैले उद्देश्य विस्तार हुन्।
- विधेय विस्तार: कर्म (घर, जुत्ता), काम हुने समय र ठाउँ (हिजो राति, बजारबाट), काम हुने तरिका (बिस्तारै, लिएर), र अर्थ पूरा गर्ने पूरक (तल वाक्यमा पदको काम मा)। घरमा, बजारबाट जस्ता विभक्ति लागेका नामको पदवर्गबारे पनि मत फरक छ (पदवर्ग); वाक्यको बनोटमा भने यी विधेय विस्तार नै हुन्।
उद्देश्य विस्तार उद्देश्यको अगाडि आउँछ, र विधेय विस्तार प्रायः उद्देश्य र विधेयको बिचमा।
‘गोरखाको पहाडी गाउँकी सविना हरेक बिहान दुई घण्टा हिँडेर विद्यालय पुग्छिन्।’ वाक्यको विधेय विस्तार कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘सडक किनारको बुढो पिपल आँधीले ढल्यो।’ वाक्यको उद्देश्य विस्तार कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
उद्देश्य भाग र विधेय भाग
कक्षा ११ को पुस्तकले वाक्यलाई दुई भागमा छुट्याउन लगाउँछ: उद्देश्य भाग र विधेय भाग। कक्षा ९ र १० मा उद्देश्य र विधेय भन्नाले मुख्य पद मात्र बुझिन्थ्यो, र बाँकी अंश विस्तार हुन्थे। यहाँ भने उद्देश्य र त्यसको विस्तार मिलेर पूरै उद्देश्य भाग बन्छ, र विधेय र त्यसको विस्तार मिलेर पूरै विधेय भाग:
| वाक्य | उद्देश्य भाग | विधेय भाग |
|---|---|---|
| जापानमा पढ्ने हाम्री जेठी दिदी पाँच वर्षपछि हिजो राति घर फर्कनुभयो। | जापानमा पढ्ने हाम्री जेठी दिदी | पाँच वर्षपछि हिजो राति घर फर्कनुभयो |
| सरिता गाउँकी पहिलो इन्जिनियर हुन्। | सरिता | गाउँकी पहिलो इन्जिनियर हुन् |
| धेरै बेरपछि बादल फाट्यो। | बादल | धेरै बेरपछि फाट्यो |
तेस्रो वाक्यमा धेरै बेरपछि वाक्यको सुरुमा भए पनि विधेय भागमै पर्छ, किनभने यसले बादल कहिले फाट्यो भन्ने बताउँछ।
कक्षा १२ को पुस्तकले यी दुई भागलाई उद्देश्य खण्ड र विधेय खण्ड भन्छ, र तिनको भित्री बनोट पनि देखाउँछ। उद्देश्य खण्डको मुख्य पद नाम (वा सर्वनाम) हुन्छ, त्यसैले यसलाई नाम पदावली पनि भनिन्छ; विधेय खण्डको मुख्य पद क्रियापद हुन्छ, त्यसैले यसलाई क्रिया पदावली पनि भनिन्छ। खण्डको मुख्य पदलाई शीर्ष र शीर्षबाहेकका पदलाई विस्तारक भनिन्छ।
| खण्ड | पदावली | शीर्ष | विस्तारक |
|---|---|---|---|
| जापानमा पढ्ने हाम्री जेठी दिदी | नाम पदावली | दिदी | जापानमा पढ्ने हाम्री जेठी |
| पाँच वर्षपछि हिजो राति घर फर्कनुभयो | क्रिया पदावली | फर्कनुभयो | पाँच वर्षपछि हिजो राति घर |
कक्षा ९–१० को चार भाग र कक्षा १२ को दुई खण्ड एउटै कुरा हुन्, हेर्ने तरिका मात्र फरक छ: उद्देश्य = उद्देश्य खण्डको शीर्ष, उद्देश्य विस्तार = त्यसका विस्तारक; विधेय = विधेय खण्डको शीर्ष, विधेय विस्तार = त्यसका विस्तारक।
‘दुई वर्षअघि विदेशबाट फर्केका युवाले यस वर्ष खोलाको किनारमा तरकारी खेती सुरु गरे।’ वाक्यको उद्देश्य भाग कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पद र पदावली
वाक्यमा प्रयोग भएको शब्दलाई पद भनिन्छ (पदवर्ग)। दुई वा दुईभन्दा बढी पद मिलेर एउटै पदको जस्तो काम गर्ने शब्दसमूहलाई पदावली भनिन्छ। पदावलीमा एउटा मुख्य पद हुन्छ, र अरू पदले त्यसैको अर्थ थप्छन्:
| पद | पदावली |
|---|---|
| घर | हाम्रो पुरानो घर |
| चिसो | एकदमै चिसो |
| बिस्तारै | निकै बिस्तारै |
| बोल्यो | मसिनो स्वरमा बोल्यो |
पदावली र वाक्य फरक हुन्। ‘हाम्रो पुरानो घर’ पदावली हो; यसमा घरबारे केही भनिएको छैन, त्यसैले यो एक्लै वाक्य बन्दैन। ‘हाम्रो पुरानो घर भत्कियो।’ मा भने घरलाई के भयो भन्ने कुरा क्रियापद भत्कियो ले टुङ्ग्याएको छ, त्यसैले यो वाक्य हो।
एकभन्दा बढी पद भएका उद्देश्य भाग र विधेय भाग पनि पदावली नै हुन्।
पदावलीका प्रकार
पदावलीको नाम त्यसको मुख्य पद (शीर्ष) कुन पदवर्गको हो भन्ने आधारमा राखिन्छ। कक्षा १२ को पुस्तकले नाम पदावली र क्रिया पदावली चिनाउँछ। कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानको पाठ्यक्रमले विशेषण पदावली र क्रियाविशेषण (क्रियायोगी) पदावली पनि पढाउँछ, र अधिकारीको व्याकरणले नामयोगी पदावली पनि छुट्याएको छ।
| प्रकार | मुख्य पद | उदाहरण (मुख्य पद गाढा) |
|---|---|---|
| नाम पदावली | नाम वा सर्वनाम | गाउँको सबैभन्दा पुरानो धारा |
| विशेषण पदावली | विशेषण | एकदमै चिसो, आमाभन्दा अग्ली |
| क्रियायोगी पदावली | क्रियायोगी | निकै बिस्तारै, भोलि बिहानै |
| नामयोगी पदावली | नामयोगी | खोलाको किनारसम्म, विद्यालयको पछाडि |
| क्रिया पदावली | क्रियापद | साथीलाई चिठी लेख्दै छ |
(अधिकारीको व्याकरणमा: क्रिया पदावली भन्नाले मुख्य क्रिया र त्यसपछि आउने सहायक क्रिया मात्र बुझिन्छ, जस्तै लेख्दै छ, गरिसकेको हुनुपर्छ, र यसमा पहिलो क्रिया शीर्ष हुन्छ; कर्म र क्रियायोगीसहितको पूरै अंशलाई विधेय पदावली भनिन्छ। नाम र क्रिया पदावली नभई वाक्य बन्दैन, अरू पदावली नभए पनि बन्छ।)
एउटा पदावलीभित्र अर्को पदावली पनि हुन्छ: ‘खोलाको किनारसम्म पुग्यो’ क्रिया पदावली हो, र यसभित्र खोलाको किनारसम्म नामयोगी पदावली छ। नामयोगीको कुरा अव्यय अध्यायमा छ।
तलकामध्ये कुन पदावली हो, वाक्य होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वाक्यमा पदको काम: कर्ता, कर्म, पूरक र क्रियायोगिक
कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले कर्ता, कर्म र पूरकलाई व्याकरणिक प्रकार्य भनेर पढाउँछ। अधिकारीको व्याकरणले पद र पदावलीले वाक्यमा गर्ने यस्ता कामलाई वाक्यात्मक कार्य भनेको छ, र कर्ता, कर्म र पूरकमा क्रियायोगिक र क्रियापद थपेर पाँचओटा गनेको छ। कर्ता र कर्मलाई कारक र विभक्ति अध्यायमा अर्थका आधारमा हेरिन्छ; यहाँ तिनलाई वाक्यको बनोटका आधारमा हेरिएको छ: कुन अंशले वाक्यमा कुन ठाउँ ओगटेको छ।
| काम | के गर्छ | उदाहरण (त्यो अंश गाढा) |
|---|---|---|
| कर्ता | प्रायः उद्देश्य बन्छ; क्रियापद यसैसँग मिल्छ | हजुरबुबा बिहानै उठ्नुहुन्छ। |
| कर्म | क्रियाको असर वा फल भोग्छ | दिदीले चिया पकाउनुभयो। |
| पूरक | क्रियाको अर्थ पूरा गर्छ; यो नभए वाक्य अधुरो हुन्छ | सरिता इन्जिनियर बनिन्। आकाश निलो देखियो। |
| क्रियायोगिक | काम कहाँ, कहिले, कसरी, किन भयो भन्ने बताउँछ | हिजो बेलुका पानी पर्यो। |
| क्रियापद | वाक्य टुङ्ग्याउँछ, विधेयको मुख्य पद | बहिनी हाँसी। |
यी कामलाई चिन्ने केही आधार (अधिकारीको व्याकरण): क्रियापदलाई आफ्नै लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार बदल्ने नाम कर्ता हो। कर्तृ पूरक पनि कर्तासँगै मिल्छ: ‘भाइ अग्लो छ।’, ‘बहिनी अग्ली छे।’ क्रियायोगिक कसैसँग मिल्दैन, हटाए पनि वाक्य बिग्रँदैन, र एउटै वाक्यमा धेरैपटक आउन सक्छ (‘हिजो बेलुका बजारमा हतारहतार तरकारी किन्यो।’); कर्ता, कर्म, पूरक र क्रियापद भने एउटा वाक्यमा एकपटक मात्र आउँछन्। उनको व्याकरणले लाई लागेको गौण कर्म (‘साथीलाई किताब दियो’ को साथीलाई) र विभक्ति नलागेको ठाउँ (‘ऊ घर पुग्यो’ को घर) लाई पनि क्रियायोगिक नै मानेको छ।
पूरक दुई किसिमको हुन्छ। कर्ताको बारेमा भन्ने पूरकलाई कर्तृ पूरक भनिन्छ: ‘ऊ गाउँपालिकाको अध्यक्ष भयो।’ कर्मको बारेमा भन्ने पूरकलाई कर्म पूरक भनिन्छ: ‘गाउँलेले उनलाई अध्यक्ष चुने।’ दोस्रो वाक्यमा उनलाई कर्म हो, र अध्यक्ष ले उनी के भए भन्ने बताएकाले कर्म पूरक हो। पूरक माग्ने हुनु, बन्नु, देखिनु जस्ता क्रिया क्रियापद अध्यायमा छन्, र पूरक बनेर आउने विशेषण विशेषण अध्यायमा।
उद्देश्य र विधेयसँग यी कामको नाता यस्तो छ: कर्ता उद्देश्य भागमा पर्छ; कर्म, पूरक र क्रियायोगिक विधेय भागमा, अर्थात् विधेय विस्तारमा पर्छन्; क्रियापद आफैँ विधेय हो। यस अध्यायका नाम र नियम पाठ्यपुस्तक र भाषाविज्ञानको पाठ्यक्रमअनुसार छन्। अधिकारीको व्याकरणमा यी कामलाई अर्थको नाता बताउने कारकभन्दा छुट्टै राखिएको छ (कारक र विभक्ति को ‘कति कारक, कति विभक्ति?’)।
‘मकैका घोगा सुनौला देखिए।’ वाक्यमा पूरक कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
परीक्षामा
उद्देश्य र विधेय माथिल्ला कक्षाका परीक्षामा सोधिन्छ:
- कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्, जसमा यो विषय छैन।
- कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): विशिष्टीकरण तालिकामा उद्देश्य र विधेयको छुट्टै प्रश्न छैन; पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा भने अनुच्छेदबाट उद्देश्य र विधेय छुट्याउन लगाइन्छ।
- कक्षा ९ र १० (एसइई): पठनबोधको प्रश्न १० (ग), १ अङ्क। पाठ्यपुस्तकको बढीमा १२५ शब्दको गद्यांशबाट एउटा वाक्य दिई उद्देश्य र विधेय छुट्याउन लगाइन्छ, वा यसको सट्टा पदक्रम बदल्न लगाइन्छ। तालिकाको नमुना उत्तरमा उद्देश्य र विधेय एक एक शब्दमा लेखिएका छन्: मुख्य पद मात्र।
- कक्षा ११: प्रश्न ८ (क), ४ अङ्क (यसको अथवामा सङ्गति मिलाउने प्रश्न हुन्छ)। चार वाक्यको अनुच्छेद दिई दुईओटा उद्देश्य र विधेय तथा दुईओटा उद्देश्य विस्तार र विधेय विस्तार छुट्याउन लगाइन्छ।
- कक्षा १२: विशिष्टीकरण तालिकामा यसको छुट्टै प्रश्न छैन; वाक्यको प्रश्न संश्लेषण र विश्लेषण र कथनको हुन्छ।
अभ्यास
तलका वाक्यमा उद्देश्य र विधेय छुट्याउनुहोस्:
- क.चरा उड्यो।
- ख.हजुरआमाले दियो बाल्नुभयो।
- ग.आज साँझ टोलमा भजन हुँदै छ।
उत्तर
तलका उद्देश्यमा मिल्दो विधेय थपेर वाक्य बनाउनुहोस्, अनि दिइएका विधेयमा मिल्दो उद्देश्य थप्नुहोस्:
- क.बाख्रा ……
- ख.हामी ……
- ग.…… पढ्छिन्।
- घ.…… बज्यो।
उत्तर
तलको अनुच्छेदका हरेक वाक्यबाट उद्देश्य, उद्देश्य विस्तार, विधेय र विधेय विस्तार छुट्याउनुहोस्:
‘हाम्रो विद्यालयका विज्ञान शिक्षक अघिल्लो हप्ता तालिम लिन धनगढी जानुभयो। त्यहाँबाट उहाँ नयाँ प्रयोगका सामग्री लिएर फर्कनुभयो।’
सङ्केत
उत्तर
‘किसान हाँसे।’ लाई पहिले उद्देश्य विस्तार मात्र थपेर, अनि विधेय विस्तार पनि थपेर दुईओटा लामा वाक्य बनाउनुहोस्।
उत्तर
एक विद्यार्थीले ‘साथीले बोलाएपछि रमेश खेल्न गयो।’ को उद्देश्य साथीले लेख्यो। यो किन गलत हो? शुद्ध उत्तर लेख्नुहोस्।
उत्तर
तलका वाक्यलाई उद्देश्य भाग र विधेय भागमा छुट्याउनुहोस्:
- क.तीन वर्षदेखि बन्द रहेको गाउँको पुस्तकालय फेरि खुल्यो।
- ख.विदेशबाट फर्केकी उनी अहिले सफल व्यवसायी हुन्।
उत्तर
प्रश्न ६ को पहिलो वाक्यका दुई खण्डको शीर्ष र विस्तारक छुट्याउनुहोस्, र हरेक खण्ड कुन पदावली हो लेख्नुहोस्।
उत्तर
तलकामध्ये पद र पदावली छुट्याउनुहोस्: झोला, दाइको रातो झोला, ढिलो, अलि ढिलो, कुद्यो, बेस्सरी कुद्यो।
उत्तर
तलका वाक्यमा गाढा पारिएका पद कर्म हुन् कि पूरक, कारणसहित लेख्नुहोस्:
- क.दिदीले मकै भुट्नुभयो।
- ख.भाइ कक्षाको मनिटर भयो।
- ग.सबैले उनलाई कप्तान बनाए।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा
यी तथ्य कहाँबाट लिइएका हुन्
- कक्षा ७ (७): नेपाली, कक्षा ७, पाठ १७, पृष्ठ १९३ (पद र पदावलीको तालिका, शब्दभण्डारको अभ्यास)।
- कक्षा ८ (८): नेपाली, कक्षा ८, पाठ १२, पृष्ठ १४४, अभ्यास ५ (‘उद्देश्य र विधेय वा कर्ता र क्रियाको पहिचान’); कक्षा ८ को शिक्षक निर्देशिका (२०८१), पाठ १५ (एउटा उद्देश्य र एउटा विधेय भएको वाक्य सरल वाक्य)।
- कक्षा ९ (९): नेपाली, कक्षा ९, पाठ ९, पृष्ठ १०० (अभ्यास १३) र १०२ (अभ्यास ५–७: उद्देश्य विस्तारक र विधेय विस्तारक, विस्तार झिक्दा वाक्य पूरा रहने); कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिका, पाठ ९।
- कक्षा १० (१०): नेपाली, कक्षा १०, पाठ ८, पृष्ठ १०९ र १११ (उद्देश्य, विधेय र तिनको विस्तार)।
- कक्षा ११ (११): नेपाली, कक्षा ११, पाठ १२, भाषिक संरचना (PDF पृष्ठ १७१: उद्देश्य र विधेय भाग, उद्देश्य र विधेयको विस्तार)।
- कक्षा १२ (१२): नेपाली, कक्षा १२, पाठ १२, भाषातत्त्व (PDF पृष्ठ १७७–१७९: उद्देश्य खण्ड र विधेय खण्ड, नाम पदावली र क्रिया पदावली, शीर्ष र विस्तारक); माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७७ (कक्षा ११–१२): ‘उद्देश्य र विधेय विस्तार’।
- परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिका र नमुना प्रश्न (२०८०); कक्षा ९–१० अनिवार्य नेपालीको विशिष्टीकरण तालिका, प्रश्न १० (ग) र त्यसको नमुना उत्तर; कक्षा ११ अनिवार्य विषयहरूको विशिष्टीकरण तालिका (२०७७), प्रश्न ८ (क); कक्षा १२ अनिवार्य विषयहरूको विशिष्टीकरण तालिका (२०७८)।
- कक्षा १२, ऐच्छिक भाषाविज्ञान (१२): माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, भाग ३ (ऐच्छिक विषय), भाषाविज्ञान, कक्षा १२ (Lin. 218), एकाइ ४ वाक्यविज्ञान, PDF पृष्ठ १३६–१३७: ४.४ पदावलीका प्रकार (नाम, क्रिया, विशेषण, क्रियाविशेषण पदावली) र ४.१० व्याकरणिक प्रकार्यहरू (कर्ता, कर्म र पूरक)। नामयोगी पदावली र क्रियायोगिक कार्य यसमा छैनन्, त्यसैले थप (+)।
- थप (+): हेमाङ्गराज अधिकारी, समसामयिक नेपाली व्याकरण, अध्याय १० (वाक्यका घटक, कार्य र कारकहरू, पृ. २०३–२१३, पढिएको: मुख्य र गौण वाक्य, अध्याहार; नाम, क्रिया, क्रियायोगी, नामयोगी र विशेषण पदावली, साँघुरो अर्थको क्रिया पदावली र विधेय पदावली, अनिवार्य र ऐच्छिक पदावली; वाक्यात्मक कार्य: कर्ता, कर्म, पूरक, क्रियायोगिक, क्रियापद, तिनको सङ्गति र दोहोरिने वा नदोहोरिने गुण); कर्तृ पूरक र कर्म पूरकको नाम अध्याय १३, पृ. २३८ बाट। लुकेको उद्देश्य र यस अध्यायका उदाहरण हाम्रै हुन्। हिज्जे: नेपाली बृहत् शब्दकोश।
गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।