‘गाउँलेहरूले नयाँ पुल बनाए।’ र ‘गाउँलेहरूद्वारा नयाँ पुल बनाइयो।’ दुवैले एउटै घटना बताउँछन्, तर पहिलो वाक्यमा कुरा गाउँलेहरूको छ भने दोस्रोमा पुलको। पत्रिकाका समाचार र सूचनामा ‘उद्घाटन गरियो’, ‘निर्णय गरियो’ जस्ता रूप धेरै भेटिनुको कारण यही हो। वाक्यमा कर्ता, कर्म वा काम आफैँमध्ये कुनलाई मुख्य मानिएको छ भन्ने कुरा क्रियाको रूपले देखाउँछ; त्यसैलाई वाच्य भनिन्छ।
कक्षा ७ मा तीन वाच्य चिनेर सुरु हुने यो विषय कक्षा ८ मा वाच्य बदल्ने नियम, कक्षा ९ मा आदरार्थी कर्म र सम्प्रदानको ‘लाई’, र कक्षा १० मा सकर्मक र अकर्मक क्रियाको आधार हुँदै कक्षा १२ सम्म पुग्छ। माथिको ‘कक्षा … सम्म’ बाट आफ्नो कक्षा छान्दा त्यस कक्षासम्मका कुरा मात्र देखिन्छन्।
वाच्य भनेको के हो
वाक्यमा कर्ता, कर्म र भाव (क्रियाले बुझाउने काम) मध्ये कुनै एकलाई प्रधान मानेर भनिएको क्रियाको रूपलाई वाच्य भनिन्छ। वाच्य तीन किसिमका हुन्छन्:
| वाच्य | कुन प्रधान | क्रियापद कसअनुसार | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | कर्ता | कर्ताको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार | आमा रोटी पकाउनुहुन्छ। भाइ चौरमा खेल्छ। |
| कर्मवाच्य | कर्म | कर्मको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार | आमाबाट रोटी पकाइन्छ। |
| भाववाच्य | भाव (काम आफैँ) | सधैँ एउटै रूपमा | भाइबाट चौरमा खेलिन्छ। |
कर्तृवाच्यमा काम गर्ने मुख्य हुन्छ, त्यसैले क्रियापद कर्तासँग मिल्छ। कर्मवाच्यमा जुन कुरामा काम गरिन्छ त्यो मुख्य हुन्छ। भाववाच्यमा कसले गर्यो भन्ने कुरा गौण हुन्छ; कामको भाव मात्र मुख्य हुन्छ।
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य वा भाववाच्य |
|---|---|
| हजुरआमा कथा सुनाउनुहुन्छ। | हजुरआमाबाट कथा सुनाइन्छ। (कर्मवाच्य) |
| दाइले पत्र लेखे। | दाइबाट पत्र लेखियो। (कर्मवाच्य) |
| किसान बिहानै उठ्छन्। | किसानबाट बिहानै उठिन्छ। (भाववाच्य) |
| बहिनी पोखरा जाने छे। | बहिनीबाट पोखरा गइने छ। (भाववाच्य) |
कर्मवाच्य र भाववाच्य चिन्ने सजिलो चिनो: तिनमा धातुपछि -इ लागेको हुन्छ (पकाइन्छ, लेखियो, उठिन्छ, गइने) र कर्ता भए त्यसमा प्रायः बाट वा द्वारा लागेको हुन्छ। माथिको तालिका जस्तै सजिला वाक्यलाई एउटा वाच्यबाट अर्कोमा बदल्ने अभ्यास कक्षा ७ देखि नै हुन्छ; बदल्ने पूरा नियम तल छ।
कर्मवाच्य सकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ, किनभने त्यसका लागि कर्म चाहिन्छ। भाववाच्य अकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ। कर्तृवाच्य दुवैबाट बन्छ। सकर्मक र अकर्मक चिन्ने तरिका क्रियापद अध्यायमा छ।
तलका मध्ये कर्मवाच्यको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘भाइबाट दिनभरि सुतियो।’ कुन वाच्यमा छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य
कर्तृवाच्यको सकर्मक वाक्यलाई कर्मवाच्यमा बदल्दा यी काम गरिन्छन्:
- कर्ताको ले हटाएर बाट वा द्वारा लगाउने: शिक्षकले → शिक्षकबाट / शिक्षकद्वारा। कर्तामा ले नभए पनि बाट वा द्वारा थपिन्छ: आमा → आमाबाट।
- धातुमा -इ लगाउने: पढ् → पढि, लेख् → लेखि, खा → खाइ, गा → गाइ।
- क्रियापदलाई कर्मको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार मिलाउने।
- कर्ममा लाई लागेको भए हटाउने।
- काल, पक्ष, भाव र करण-अकरण जस्ताको तस्तै राख्ने।
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|
| भाइ चिठी लेख्छ। | भाइबाट चिठी लेखिन्छ। |
| हामीले धेरै फोटो खिच्यौँ। | हामीबाट धेरै फोटो खिचिए। |
| विद्यालयले सबै विद्यार्थीलाई बोलाउने छ। | विद्यालयबाट सबै विद्यार्थी बोलाइने छन्। |
| साथी तिमीलाई सम्झन्छ। | साथीबाट तिमी सम्झिन्छौ। |
| आमा खिर पकाउँदै हुनुहुन्छ। | आमाबाट खिर पकाइँदै छ। |
| दिदीले ढोका खोलिनन्। | दिदीबाट ढोका खोलिएन। |
कर्मवाच्यका रूप कालअनुसार यसरी बन्छन् (कर्म ‘काम’, अन्य पुरुष एकवचन):
| काल र पक्ष | कर्मवाच्य | अकरण |
|---|---|---|
| सामान्य वर्तमान | काम गरिन्छ | काम गरिँदैन |
| अपूर्ण वर्तमान | काम गरिँदै छ | काम गरिँदै छैन |
| पूर्ण वर्तमान | काम गरिएको छ | काम गरिएको छैन |
| सामान्य भूत | काम गरियो | काम गरिएन |
| पूर्ण भूत | काम गरिएको थियो | काम गरिएको थिएन |
| अज्ञात भूत | काम गरिएछ | काम गरिएनछ |
| अभ्यस्त भूत | काम गरिन्थ्यो | काम गरिँदैनथ्यो |
| सामान्य भविष्यत् | काम गरिने छ | काम गरिने छैन |
| सम्भावना | काम गरिएला | काम नगरिएला |
| आज्ञा र इच्छा | काम गरियोस् | काम नगरियोस् |
| आज्ञा र इच्छा (कर्म बहुवचन) | कामहरू गरियुन् | कामहरू नगरियुन् |
आज्ञा र इच्छामा कर्म एकवचन भए -इयोस् र बहुवचन भए -इयुन् लाग्छ: ‘भाइबाट किताब पढियोस्।’ ‘भाइबाट किताबहरू पढियुन्।’
केही धातुले -इ लाग्दा रूप बदल्छन्: जा → गइ (गइन्छ, गइयो), हु → भइ (भइन्छ, भइयो), दि → दिइ (दिइन्छ), लि → लिइ (लिइयो), आउ → आइ (आइन्छ)। नेपाली बृहत् शब्दकोशले गइनु लाई जाइनु पनि भनेको छ, तर पाठ्यपुस्तकले गइन्छ नै लेख्छ।
‘हामी पुस्तकालयमा किताब पढ्छौँ।’ को कर्मवाच्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
भाववाच्य
अकर्मक क्रियाको वाक्यमा कर्म हुँदैन, त्यसैले त्यसलाई कर्मवाच्यमा होइन, भाववाच्यमा बदलिन्छ। यसका नियम:
- कर्तामा बाट वा द्वारा लगाउने, वा कर्तालाई हटाउने।
- कर्ता म भए प्रायः आफू राखिन्छ: ‘म त गाउँमै बस्छु।’ → ‘आफू त गाउँमै बसिन्छ।’
- धातुमा -इ लगाउने र क्रियापदलाई कर्ता जेसुकै भए पनि सधैँ अन्य पुरुष, एकवचन, पुलिङ्ग र अनादरमा राख्ने।
- काल, पक्ष, भाव र करण-अकरण नबदल्ने।
| कर्तृवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|
| बच्चाहरू चौरमा दौडे। | बच्चाहरूबाट चौरमा दौडियो। |
| हजुरबुबा बिस्तारै हिँड्नुहुन्छ। | हजुरबुबाबाट बिस्तारै हिँडिन्छ। |
| म बेलुकी चाँडै सुत्छु। | आफू त बेलुकी चाँडै सुतिन्छ। |
| हामी भोलि मामाघर जाने छौँ। | भोलि मामाघर गइने छ। |
| ऊ बाटोमा नदौडोस्। | उसबाट बाटोमा नदौडियोस्। |
कर्ता बहुवचन, स्त्रीलिङ्ग वा आदरार्थी भए पनि भाववाच्यको क्रियापद उही रहन्छ: ‘दिदीहरूबाट धेरै बेर हाँसियो।’ ‘गुरुआमाबाट मञ्चमा बसियो।’
‘दिदीहरू बिहानै मन्दिर पुग्नुभयो।’ को भाववाच्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कर्ता नखुलेका वाक्य र उल्टो रूपान्तरण
कर्मवाच्य र भाववाच्यमा कर्ता प्रायः लेखिँदैन: ‘गाउँमा नयाँ स्वास्थ्य चौकी खोलियो।’ ‘बिहान सबेरै हिँडियो।’ कसले खोल्यो वा को हिँड्यो भन्ने कुरा प्रसङ्गबाट बुझिन्छ। त्यस्तो वाक्यलाई कर्तृवाच्यमा फर्काउँदा प्रसङ्गअनुसार कर्ता थपिन्छ, र क्रियापद त्यही कर्ताअनुसार बनाइन्छ:
| कर्मवाच्य वा भाववाच्य | कर्तृवाच्य |
|---|---|
| मबाट चिया पकाइयो। | मैले चिया पकाएँ। |
| आफू त हरेक बिहान हिँडिन्छ। | म त हरेक बिहान हिँड्छु। |
| बिहान सबेरै गाउँ पुगियो। | हामी बिहान सबेरै गाउँ पुग्यौँ। |
| भाइहरूलाई मिठाई बाँडियो। | (हामीले) भाइहरूलाई मिठाई बाँड्यौँ। |
कर्मवाच्यबाट कर्तृवाच्यमा फर्काउँदा बाट वा द्वारा को ठाउँमा कर्ताको आफ्नै रूप आउँछ (भूत कालको सकर्मक क्रियामा ले), धातुको -इ हट्छ, र क्रियापद कर्ताअनुसार हुन्छ।
माथिको अन्तिम वाक्यमा ध्यान दिनुहोस्: मिठाई कर्म हो, भाइहरूलाई चाहिँ मिठाई पाउने (सम्प्रदान)। कर्मवाच्यमा कर्मको लाई मात्र हट्छ; सम्प्रदानको लाई जस्ताको तस्तै रहन्छ: ‘शिक्षकबाट विद्यार्थीलाई पुरस्कार दिइयो।’ सम्प्रदान र कर्मको भेद कारक र विभक्ति अध्यायमा छ।
कर्म आदरार्थी भए कर्मवाच्यको क्रियापद पनि आदरार्थी हुन्छ: ‘मैले बाटोमा गुरुलाई भेटेँ।’ → ‘मबाट बाटोमा गुरु भेटिनुभयो।’ ‘हामीले हजुरआमालाई अस्पताल पुर्यायौँ।’ → ‘हामीबाट हजुरआमा अस्पताल पुर्याइनुभयो।’
‘गाउँमा नयाँ बाटो खनियो।’ लाई कर्तृवाच्यमा बदल्दा कुन ठिक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वाच्य बदल्दा पुरुष, आदर र विभक्ति
वाच्य बदल्दा क्रियापदको पुरुष र आदर कसअनुसार हुन्छ भन्ने कुरा नै बदलिन्छ, त्यसैले यी तीन कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
कर्ताको विभक्ति। कर्मवाच्य र भाववाच्यमा कर्ताको ले को ठाउँमा बाट वा द्वारा आउँछ, र सर्वनाम तिर्यक् रूपमा बस्छ:
| कर्तृवाच्यमा | कर्मवाच्य वा भाववाच्यमा |
|---|---|
| म, मैले | मबाट, मद्वारा |
| हामी, हामीले | हामीबाट, हामीद्वारा |
| तिमी, तिमीले | तिमीबाट, तिमीद्वारा |
| ऊ, उसले | उसबाट, उसद्वारा |
| तपाईँ, तपाईँले | तपाईँबाट, तपाईँद्वारा |
बाट र द्वारा दुवै शुद्ध छन्; द्वारा लेखाइमा, विशेष गरी समाचार र सूचनामा, बढी आउँछ। सर्वनामका तिर्यक् रूप कारक र विभक्ति अध्यायमा छन्।
कर्ताको आदर। कर्मवाच्य र भाववाच्यमा क्रियापदले कर्ताको आदर देखाउँदैन। ‘गुरुआमाले नयाँ पाठ पढाउनुभयो।’ को कर्मवाच्य ‘गुरुआमाबाट नयाँ पाठ पढाइयो।’ हो, ‘पढाइनुभयो’ होइन। आदर कर्ताको नाममा मात्र बाँकी रहन्छ। आदरका तहको विस्तार आदर अध्यायमा छ।
पुरुष। कर्मवाच्यमा क्रियापद कर्मको पुरुषमा हुन्छ: ‘आमाबाट म बोलाइन्छु’, ‘आमाबाट तिमी बोलाइन्छौ’, ‘आमाबाट ऊ बोलाइन्छ’। भाववाच्यमा कुनै पुरुष देखिँदैन, त्यसैले भाववाच्यबाट कर्तृवाच्य बनाउँदा कर्ता कुन पुरुषको हो भन्ने कुरा प्रसङ्गबाट खोज्नुपर्छ।
अर्थ नबिग्रने गरी वाच्य बदल्ने
वाच्य बदल्दा व्याकरणका नियम मात्र होइन, अर्थ पनि जोगिनुपर्छ।
कर्मवाच्य र अकर्मक क्रिया फरक हुन्। ‘ढोका खोलियो।’ भन्दा कसैले खोलेको बुझिन्छ; ‘ढोका खुल्यो।’ भन्दा ढोका आफैँ खुलेको जस्तो बुझिन्छ। त्यस्तै फुटाइयो र फुट्यो, निभाइयो र निभ्यो। त्यसैले ‘भाइले गिलास फुटायो।’ को कर्मवाच्य ‘भाइबाट गिलास फुटाइयो।’ हो; ‘भाइबाट गिलास फुट्यो।’ ले भाइको गल्ती लुकाउने अर्को अर्थ दिन्छ। त्यस्तै ‘पसलेबाट सबै तरकारी बेचियो।’ ले पसलेको काम बताउँछ, ‘सबै तरकारी बिक्यो।’ ले परिणाम मात्र। जुन धातुको छुट्टै अकर्मक जोडी छैन (थाम्नु, बेर्नु, च्यात्नु), त्यसको -इ लागेको रूपले दुवै काम गर्छ, र कसैले गरेको हो कि आफैँ भएको हो भन्ने कुरा प्रसङ्गले छुट्याउँछ।
कर्मवाच्य कहाँ स्वाभाविक हुन्छ? काम गर्ने को हो भन्ने कुरा थाहा नभएको, जरुरी नभएको वा सबैलाई थाहा भएको बेला: समाचार (‘सडकको उद्घाटन गरियो’), सूचना (‘यहाँ फोहर नफ्याँकियोस्’) र सामान्य तथ्य (‘हिमालमा याक पाइन्छ’, ‘यसलाई नेपालको सबैभन्दा पुरानो मन्दिर मानिन्छ’)। कुरा कसले गर्यो भन्ने महत्त्वपूर्ण छ भने कर्तृवाच्य नै स्पष्ट हुन्छ।
नाम + गर्नु भएका क्रियामा ‘लाई’ रहन्छ। ‘प्रहरीले दुई जनालाई पक्राउ गर्यो।’ को कर्मवाच्य समाचारमा ‘प्रहरीद्वारा दुई जनालाई पक्राउ गरियो।’ लेखिन्छ। यहाँ गरियो को कर्म पक्राउ हो, मान्छे होइनन्; त्यसैले दुई जनालाई को लाई रहन्छ र क्रियापद एकवचनमै हुन्छ। त्यस्तै ‘विद्यालयद्वारा विजेतालाई सम्मान गरियो।’
कर्तृवाच्य नबन्ने कर्मवाच्य। केही कर्मवाच्यका वाक्यलाई कर्तृवाच्यमा फर्काउँदा अर्थ नै बदलिन्छ। ‘भाँडामा दुध सकियो।’ ले दुध रित्तिएको बताउँछ, कसैले केही सकेको होइन; ‘जङ्गलमा च्याउ पाइन्छ।’ ले च्याउ हुन्छ भन्छ। ‘यो कपडा सजिलै धोइन्छ।’, ‘धेरै टाढाको अक्षर देखिँदैन।’ जस्ता वाक्यले वस्तुको गुण वा क्षमता देखाउँछन्; यिनमा कर्ता थपिँदैन, र यो अर्थ प्रायः वर्तमान कालमा आउँछ।
‘मलाई … देखिन्छ’ मा बाट लाग्दैन। देखिनु, सुनिनु, चाहिनु जस्ता अनुभवका क्रियामा अनुभव गर्नेमा लाई लाग्छ: ‘मलाई झ्यालबाट हिमाल देखिन्छ।’ (‘मबाट हिमाल देखिन्छ’ होइन), ‘हामीलाई अझै दुईओटा कुर्सी चाहिन्छ।’ ‘मलाई भोक लाग्यो।’ जस्ता वाक्य पनि कर्तृवाच्यकै हुन्; लाई लागेकाले मात्र भाववाच्य हुँदैनन्।
कुन पुरुषमा स्वाभाविक? भाववाच्य बोल्ने आफ्नै कुरामा (आफू त …) र सुन्नेलाई सोधिने प्रश्नमा (‘हिजो कति बजे सुतियो?’) स्वाभाविक सुनिन्छ। ‘उनीहरूबाट चाँडै सुतियो।’ जस्तो अन्य पुरुषको कर्ता खुलाइएको भाववाच्य बोलीचालीमा अनौठो लाग्छ, यद्यपि अभ्यासमा यस्तै बनाउन लगाइन्छ। कर्मवाच्यमा पनि बाट लगाएर कर्ता खुलाउनुभन्दा कर्ता छोड्नु नै बढी स्वाभाविक हुन्छ।
‘आमाले बत्ती निभाउनुभयो।’ को कर्मवाच्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कर्मवाच्यका केही कठिन ठाउँ
दुई कर्म भएको वाक्य। द्विकर्मक क्रियामा दुई कर्म हुन्छन्: कुरा वा वस्तु (मुख्य कर्म) र जसलाई दिइन्छ वा सुनाइन्छ (गौण कर्म, प्रायः लाई लागेको)। कर्मवाच्यमा मुख्य कर्म प्रधान हुन्छ र क्रियापद त्यसैअनुसार मिल्छ; गौण कर्मको लाई हट्दैन:
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|
| दिदीले भाइलाई कथा सुनाइन्। | दिदीबाट भाइलाई कथा सुनाइयो। |
| सरले हामीलाई तीनओटा प्रश्न सोध्नुभयो। | सरबाट हामीलाई तीनओटा प्रश्न सोधिए। |
| हुलाकीले बुबालाई चिठी दियो। | हुलाकीबाट बुबालाई चिठी दिइयो। |
दोस्रो वाक्यमा सोधिए बहुवचन छ, किनभने मुख्य कर्म तीनओटा प्रश्न बहुवचन हो; हामीलाई ले क्रियापद फेर्दैन। द्विकर्मक क्रियाको कुरा क्रियापद अध्यायमा छ।
संयुक्त क्रिया। दुई धातु मिलेर बनेको क्रियामा -इ अन्तिम धातुमा लाग्छ, र पहिलो धातु जस्ताको तस्तै रहन्छ: ‘मैले सबै गृहकार्य गरिसकेँ।’ → ‘मबाट सबै गृहकार्य गरिसकियो।’; ‘आमाले हामीलाई खाजा पकाइदिनुभयो।’ → ‘आमाबाट हामीलाई खाजा पकाइदिइयो।’; ‘कृषकले धान काट्न थाले।’ → ‘कृषकबाट धान काट्न थालियो।’ तर छ, थियो जस्ता सहायक क्रिया आउने पूर्ण र अपूर्ण पक्षमा -इ मुख्य क्रियामै लाग्छ: ‘भाइले चिठी लेखेको छ।’ → ‘भाइबाट चिठी लेखिएको छ।’ सक्नु र हाल्नु मा -इ पहिलो धातुमा लगाएर ‘सबै गृहकार्य गरिइसक्यो।’ भन्ने चलन पनि छ। -न सक्नु मा दुवै ठाउँ आउँछ तर अर्थ फरक पर्छ: ‘साँझसम्म बाटो खोलिन सक्छ।’ ले सम्भावना बताउँछ (खोलिएला), ‘साँझसम्म बाटो खोल्न सकिन्छ।’ ले खोल्ने उपाय वा क्षमता छ भन्ने। -नुपर्छ मा पनि -इ पहिलो धातुमै लाग्छ: ‘सबैले ट्राफिकको नियम मान्नुपर्छ।’ → ‘सबैबाट ट्राफिकको नियम मानिनुपर्छ।’
धातुमा -इ लाग्दा। इकारान्त धातुमा अर्को इ थपिँदैन: पक्रिनु → पक्रियो (‘पक्रिइयो’ होइन), उभिनु → उभियो। -आउ मा टुङ्गिने धातुको उ झर्छ: गाउ → गाइयो, पढाउ → पढाइयो। जा र हु का रूप ग र भ बाट बन्छन्: गइयो, भइयो। एक अक्षरको उकारान्त धातुको उ ओ बन्छ: धु → धोइयो।
पूरक भएको वाक्य। ठान्नु, मान्नु, बनाउनु जस्ता क्रियामा कर्मसँगै पूरक आउँछ, र कर्मवाच्य दुई किसिमले बन्छ: ‘गाउँलेहरूले उनलाई मुखिया बनाए।’ → ‘गाउँलेहरूबाट उनी मुखिया बनाइए।’ वा ‘गाउँलेहरूबाट उनलाई मुखिया बनाइयो।’
‘आफू’, ‘सबै’ र ‘एक्लै’ भएको कर्ता। भाववाच्यमा आफू मा विभक्ति लाग्दैन (‘आफू त बिहानै उठिन्छ’)। सकर्मक क्रियाको यस्तो वाक्यमा भने आफू, सबै वा एक्लै भएको कर्तामा बाट होइन, ले लाग्छ, र क्रियापद कसैसँग मिल्दैन: ‘आज त आफूले पनि दुई कप चिया पिइयो।’, ‘हामी सबैले मिलेर कोठा सफा गरियो।’
‘आफ्नो’ र ‘आफू’। कर्मवाच्यमा कर्तामा बाट लागे पनि आफ्नो ले कर्तालाई नै जनाउँछ: ‘रमाले आफ्नो कोठा सफा गरिन्।’ → ‘रमाबाट आफ्नो कोठा सफा गरियो।’ (कोठा रमाकै)। तर कर्म नै आफू वा आफूलाई भएको वाक्य (‘ऊ ऐनामा आफूलाई हेर्छ।’) को कर्मवाच्य स्वाभाविक सुनिँदैन; त्यस्तो वाक्यलाई कर्तृवाच्यमै राख्नु राम्रो।
कर्ता नखुलेको ‘-इयो’। च्यातियो, खोलियो जस्ता रूप दुई किसिमले आउँछन्। कर्ता बाट वा द्वारा लागेर खुलेको छ भने कर्मवाच्य हो: ‘भाइबाट किताबको पाना च्यातियो।’ कर्ता छैन र काम आफैँ भएको जस्तो छ भने त्यो सकर्मकबाट बनेको अकर्मक क्रिया हुन सक्छ: ‘धेरै सामान हाल्दा झोला च्यातियो।’ यस्ता अकर्मक धातुको कुरा मूल र व्युत्पन्न धातु मा छ।
परीक्षामा
वाच्य बदल्ने प्रश्न आधारभूत तह, एसइई र कक्षा १२ मा आउँछ:
- कक्षा ७: परीक्षा प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छ।
- कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ८, वाक्य परिवर्तन (३ अङ्क)। तीन वाक्यमध्ये एउटा वाच्यबाट वा वाक्यका प्रकार (सरल, संयुक्त) बाट आउँछ, १ अङ्क।
- कक्षा ९ र १० (एसइई): प्रश्न ९, वाक्यान्तरण (४ अङ्क)। चार वाक्यमध्ये एउटा वाच्य बदल्ने हुन्छ, १ अङ्क। नमुना प्रश्न: ‘आफू त देशका डाँडाकाँडा घुमिन्छ। (कर्तृवाच्य)’; तालिकाको नमुना उत्तर: ‘म त देशका डाँडाकाँडा घुम्छु।’
- कक्षा ११: विशिष्टीकरण तालिकामा वाच्यको प्रश्न छैन; पाठ्यपुस्तकका अभ्यासमा भने कर्मवाच्य र भाववाच्य बनाउने काम छ।
- कक्षा १२: प्रश्न ८ (४ अङ्क, दुईमध्ये एक): एउटै वाच्यका चार वाक्य दिएर अर्को वाच्यमा बदल्ने, वा काल, पक्ष, भाव वा ध्रुवीयताको प्रश्न। नमुना प्रश्नमा पूरै अनुच्छेदको वाच्य बदल्न लगाइएको छ।
अभ्यास
तलका वाक्य कुन वाच्यमा छन्, लेख्नुहोस्:
- क.बहिनी चित्र कोर्छे।
- ख.बुबाबाट खेतमा धान रोपियो।
- ग.हामीबाट बिहानै उठियो।
उत्तर
तलका वाक्यलाई कर्मवाच्य वा भाववाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.दाइ धान काट्छन्।
- ख.बच्चा चाँडै सुत्यो।
उत्तर
तलका वाक्यलाई कर्मवाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.दिदी गीत गाउनुहुन्छ।
- ख.मैले दुईओटा किताब किनेँ।
- ग.हामी भोलि मेलामा कपडा किन्ने छौँ।
उत्तर
तलका वाक्यलाई भाववाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.म बेलुकी नौ बजे सुत्छु।
- ख.केटाकेटी मैदानमा खेले।
- ग.तिमी बिस्तारै हिँड।
सङ्केत
उत्तर
तलका वाक्य शुद्ध गर्नुहोस्:
- क.मबाट चिठी लेखिएँ।
- ख.साथीहरूबाट चौरमा दौडिए।
उत्तर
तलका वाक्यलाई कर्तृवाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.आफू त हरेक शनिबार पौडी खेलिन्छ।
- ख.मबाट हजुरबुबा फोनमा सम्झिनुभयो।
- ग.पाहुनालाई खादा ओढाइयो।
उत्तर
तलका वाक्यमा कुन वाच्य बन्न सक्दैन, कारणसहित लेख्नुहोस्:
- क.चरा आकाशमा उड्यो। (कर्मवाच्य)
- ख.आमाले लुगा धुनुभयो। (भाववाच्य)
उत्तर
तलका चार वाक्यलाई कर्मवाच्यमा बदल्नुहोस्:
‘गाउँलेहरूले सामुदायिक भवन बनाए। भवनमा उनीहरूले पुस्तकालय राखे। विद्यार्थीहरू त्यहाँ किताब पढ्छन्। हामी अर्को वर्ष त्यहाँ कम्प्युटर ल्याउने छौँ।’
उत्तर
तलका जोडीमा अर्थ के फरक छ?
- क.झ्याल खुल्यो। / झ्याल खोलियो।
- ख.भाइबाट कप फुट्यो। / भाइबाट कप फुटाइयो।
उत्तर
कर्मवाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.हजुरआमाले नातिनातिनालाई पुराना गीत सिकाउनुभयो।
- ख.मजदुरहरूले पुलको काम सकाइसके।
उत्तर
व्याकरण अभ्यासमा अभ्यास गर्नुहोस्: वाच्य (कक्षा ६–८), वाच्य (कक्षा ९–१०)
पाठ्यपुस्तकमा
यी तथ्य कहाँबाट लिइएका हुन्
- कक्षा ७ (७): नेपाली, कक्षा ७, पाठ १७, पृष्ठ १९६–१९७ (पाठ्यक्रम विकास केन्द्र): ‘कर्ता, कर्म र भाव (क्रियार्थ) मध्ये कुनै एकलाई प्रधान मानेर भनिएको कथन वाच्य हो’; कर्तृवाच्यमा क्रिया कर्ताको र कर्मवाच्यमा कर्मको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार; तीनै वाच्यका जोडी वाक्य (भाइबाट काम गरिन्छ, बिरामीबाट राम्ररी सुतियो) र वाच्य बदल्ने अभ्यास।
- कक्षा ८ (८): नेपाली, कक्षा ८, पाठ १७, पृष्ठ १९८–२०० (कर्तामा द्वारा/बाट, धातुमा -इ, कर्मअनुसार क्रिया, कर्मको लाई हटाउने, आज्ञा र इच्छामा कर्म एकवचन भए -इयोस्, बहुवचन भए -इयुन् (किनियून् उदाहरणमा); भाववाच्यमा म को ठाउँमा आफू, क्रिया अन्य पुरुष एकवचन पुलिङ्ग अनादर; काल, पक्ष, भाव, करण-अकरण नबदल्ने; कर्ता नखुलेको कथाका किताब किनिन्छन् र आफू त सरासर घरतिर हिँडियो जस्ता वाक्यलाई कर्तृवाच्यमा फर्काउने अभ्यास; सञ्जयबाट तिमी बोलाइन्छौँ मा कर्मको पुरुष)।
- कक्षा ९ (९): नेपाली, कक्षा ९, पाठ १५, पृष्ठ १६४–१६७ (भाववाच्य); पाठ १६, पृष्ठ १७३–१७६ (कर्मवाच्य; भेटिनुभयो, भेटिइन्; कर्ता नखुलेका वाक्य र परिवारका सदस्यलाई आँप बाँडियो जस्तो सम्प्रदानको लाई रहेको वाक्य); कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिका, पाठ १५ र १६।
- कक्षा १० (१०): नेपाली, कक्षा १०, पाठ ९, पृष्ठ १२४–१२८ (कर्मवाच्य सकर्मकबाट, भाववाच्य अकर्मकबाट); पाठ १४, पृष्ठ २०५; पाठ १७, पृष्ठ २४६–२४७।
- कक्षा ११ (११): नेपाली, कक्षा ११, पाठ १२, भाषिक संरचना, अभ्यास ११ (PDF पृष्ठ १७४); पाठ ४ (PDF पृष्ठ ६३) मा रूपायनको एउटा कोटिका रूपमा वाच्य।
- कक्षा १२ (१२): नेपाली, कक्षा १२, पाठ १०, भाषातत्त्व (PDF पृष्ठ १४२); माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७७: ‘वाच्य (कर्तृ, कर्म, भाव) को पहिचान र प्रयोग’।
- परीक्षा: कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिका र नमुना प्रश्न (२०८०), प्रश्न ८; कक्षा ९–१० अनिवार्य नेपालीको विशिष्टीकरण तालिका, प्रश्न ९; कक्षा ११ (२०७७) र कक्षा १२ (२०७८) का विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा १२ को प्रश्न ८।
- थप (+): हेमाङ्गराज अधिकारी, समसामयिक नेपाली व्याकरण, अध्याय ८ (वाच्य, पृ. १८२–१९५) पढिएको: वाच्य र पुरुष (कुन पुरुषमा भाववाच्य र कर्मवाच्य स्वाभाविक), आफू/सबै कर्तामा ले, पूरक भएका क्रिया, धातुमा -इ लाग्दाका परिवर्तन, संयुक्त क्रियामा -इ को ठाउँ र -न सक्नु को अर्थभेद, अनुभवका क्रियामा लाई, कर्मवाच्यको भावे प्रयोग, अर्थ सुरक्षण (कर्तृवाच्य नबन्ने र गुण देखाउने कर्मवाच्य), वाच्य र अकर्मकीकरण (बेचियो/बिक्यो)। उदाहरण हाम्रै हुन्। अध्याय ६ (क्रियापदको रूपायन, इच्छार्थका रूप): इकारान्त धातुका देखियोस्, देखियुन्, जसअनुसार कर्मवाच्यको -इ लागेको धातुमा पनि बहुवचन -इयुन् बन्छ। गइनु र जाइनु: नेपाली बृहत् शब्दकोश। हिज्जे: नेपाली बृहत् शब्दकोश।
गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।