वर्णविन्यास

शब्दमा कुन वर्ण कुन क्रममा लेख्ने भन्ने कुरालाई वर्णविन्यास (हिज्जे) भनिन्छ। नेपालीमा कतिपय वर्ण लेख्दा फरक, तर बोल्दा उस्तै सुनिन्छन्: इ र ई, उ र ऊ, ब र व, श, ष र स, य र ए। त्यसैले नेपाली लेख्ने हरेक मान्छेले यी ठाउँमा एक पटक रोकिएर सोच्नुपर्छ।

हिज्जेको अन्तिम निर्णय नेपाली बृहत् शब्दकोश (नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान) ले गर्छ। कक्षा १० को शिक्षक निर्देशिकाले पनि शिक्षण सामग्रीमा प्रज्ञा प्रतिष्ठानको शब्दकोश र यसको मोबाइल एप राखेको छ। यो पुस्तक र यस साइटका सबै पाना यही शब्दकोशअनुसार लेखिएका छन्।

शब्दकोशमा कुनै शब्दको प्रविष्टिमा अर्थ नदिई ‘हे.’ (हेर्नुहोस्) लेखेर त्यही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाइएको छ भने पठाइएको हिज्जे लेख्नुपर्छ। जस्तै: दूध को प्रविष्टिमा ‘हे. दुध’ छ, त्यसैले दुध लेखिन्छ। तर ‘हे.’ ले अर्कै शब्दतिर पठाएको छ भने त्यो पर्यायवाची मात्र हो, दुवै शब्द चल्छन्। शब्दकोश कसरी हेर्ने भन्ने कुरा शब्दकोशको प्रयोग अध्यायमा छ।

धेरैजसो हिज्जेका नियम शब्दको स्रोतमा भर पर्छन्, त्यसैले हिज्जे सोच्नुअघि यो शब्द कुन किसिमको हो भनेर हेर्नुहोस्:

स्रोत	के हो	हिज्जे	उदाहरण
तत्सम	संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएको	संस्कृतकै हिज्जे	नदी, भूमि, विद्या, देश, शिक्षा
तद्भव	संस्कृतबाट आएर रूप फेरिएको	नेपालीकै नियम, प्रायः ह्रस्व र स	दुध (दुग्धबाट), बिहान, साँझ
आगन्तुक	अरू भाषाबाट आएको	उच्चारणअनुसार, प्रायः ह्रस्व र स	किताब, कानुन, सहर, स्कुल

यिनको परिचय शब्दस्रोत अध्यायमा छ। कक्षा १२ को किताबले स्रोत र हिज्जेको यही सम्बन्ध खुलाएर पढाउँछ (स्रोतले हिज्जे पनि बताउँछ)।

कक्षा ६ का पहिला चार पाठमा यिनै चार कुरा क्रमैसँग आउँछन्: शब्दको सुरु, बिच र अन्त्यमा ह्रस्व इकार, दीर्घ ईकार, ह्रस्व उकार र दीर्घ ऊकार। यी चार कक्षा ४ र ५ देखि नै अभ्यास गरिन्छन्।

इ र ई

• तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप, ह्रस्व होस् वा दीर्घ: कवि, गति, शक्ति, तिथि; नदी, पृथ्वी, नीति, परीक्षा, शरीर।
• तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा ह्रस्व: किताब, बिहान, जिल्ला, मिठो, तितो, सिपाही, सहिद।
• नाम र विशेषणको अन्त्यमा प्रायः दीर्घ: दिदी, पानी, तरकारी, बिरामी, रोगी, धनी।
• अव्यय र नामयोगीको अन्त्यमा ह्रस्व: पछि, माथि, अनि, पनि, भोलि, पर्सि।
• क्रियापदमा अर्थअनुसार: ‘उनी पढिन्’ (पढेकी), तर ‘पढी’ (पढेर); ‘खाइसक्यो’ (संयुक्त क्रिया), तर ‘खाई जान्छ’ (खाएर जान्छ)।

उ र ऊ

• तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप: गुरु, बुद्धि, सुख; भूमि, पूर्ण, मूल्य, सूर्य।
• तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः ह्रस्व: दुध, ठुलो, बुढो, लुगा, कुखुरो, स्कुल, कानुन।
• अन्त्यमा प्रायः ह्रस्व: दाजु, भालु, मायालु, सिपालु, घरेलु।
• केही दीर्घ रहन्छन्: आफू; बहुवचनको हरू सधैँ दीर्घ; जातका नाम पनि: लिम्बू।
• आज्ञाका केही रूपको अन्त्य दीर्घ: ‘भोलि सबेरै आउनू।’ ‘घर गएर खानू।’

सबै नियम, पुराना र नयाँ हिज्जेको तुलना र आफैँ जाँच्ने ठाउँ ह्रस्व र दीर्घ पानामा छन्।

कक्षा ६ को पाठ ५ मा पाठबाट ‘ब’ र ‘व’ भएका शब्द टिप्ने अभ्यास छ। नेपालीमा व प्रायः ‘ब’ जस्तै बोलिन्छ, त्यसैले यहाँ धेरै गल्ती हुन्छ।

• तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण: विद्या, वर्ष, वन, देव (व); बालक, बल, बुद्धि, बन्धु (ब)।
• संयुक्त अक्षरमा प्रायः व: स्वर, द्वार, विश्व, ध्वनि, स्वास्थ्य।
• तद्भव शब्दमा संस्कृतको व प्रायः ब बन्छ: बिहान, बाटो, बिस, बुहारी।
• आगन्तुक शब्दमा उच्चारणअनुसार: बस, बजेट, बैङ्क (ब); वडा, वेबसाइट (व)।
• उस्तै सुनिने, फरक अर्थ: वा (अथवा) र बा (बाबु); वार (आइतवार) र बार (बारेको ठाउँ)।

स्रोतअनुसारका सबै नियम र पुराना हिज्जे ब र व पानामा छन्।

• तत्सम शब्दमा संस्कृतकै य: विद्यालय, समय, न्याय, नियम, धन्यवाद।
• ‘यो’ बाट बनेका शब्दमा य: यस, यहाँ, यति, यसरी।
• ‘एक’ बाट बनेका शब्दमा ए: एउटा, एक्लै, एकदम। तत्सम एवम् पनि ए बाटै सुरु हुन्छ।
• क्रियापदमा ए: गएको, भएछ, दिएर, लेखेको। गयो, भयो मा भने य: ऊ गयो, उनीहरू गए।
• केही शब्दमा ‘इउ’: घिउ, चिउरा, जिउँदो। शब्दकोशले घ्यु, च्युरा लाई यिनैतिर पठाउँछ।

• ऋ संस्कृतबाट आएका शब्दमा मात्र: ऋषि, ऋतु, ऋण, कृषि, कृपा, हृदय, स्मृति, पृथ्वी।
• संस्कृतमै ‘रि’ भएका शब्दमा रि: परिवार, क्रिया, प्रिय।
• तद्भव र आगन्तुक शब्दमा रि: रिस, गरिब, वरिपरि, रिपोर्ट।
• गृह (घर) र ग्रह (आकाशको पिण्ड) जस्ता जोडीमा ऋ र र ले अर्थ नै छुट्याउँछन्।

• क्ष तत्सम शब्दमा: कक्षा, शिक्षा, परीक्षा, क्षेत्र, रक्षा, पक्ष।
• छ्य नेपालीकै आफ्ना शब्दमा: ओछ्यान, पछ्यौरी, छ्याप्नु।
• चिन्ने सजिलो उपाय: विद्यालय र कार्यालयका औपचारिक शब्दमा प्रायः क्ष, घर र खेतबारीका बोलीचालीका शब्दमा छ्य।

• तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण: देश, शान्ति, आशा (श); विषय, भाषा, वर्ष (ष); सत्य, समय, संसार (स)।
• ष तत्सम शब्दमा मात्र आउँछ, प्रायः यी ठाउँमा: क्ष भित्र (शिक्षा), ट र ठ अघि (कष्ट, निष्ठा), ऋ र र पछि (ऋषि, वर्ष)।
• तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः स: साँझ, सिप, सहर, सहिद, मेसिन, स्टेसन।
• जात र थरमा समुदायकै हिज्जे: शेर्पा, शाह, जोशी। कोशी प्रदेश, मधेश प्रदेश जस्ता सरकारले तोकेका नाम पनि त्यस्तै रहन्छन्; तर नदी कोसी र भूभाग मधेस शब्दकोशकै हिज्जेमा लेखिन्छन्।

विस्तार श, ष र स पानामा छ।

• ज्ञ संस्कृतमै ज्ञ भएका शब्दमा: ज्ञान, विज्ञान, आज्ञा, यज्ञ, प्रतिज्ञा।
• ग्य अरू भाषाबाट आएका शब्दमा: ग्यास, ग्यारेज, ग्यालरी।
• संस्कृतमा पनि ग् + य हुन सक्छ: योग्य (योगबाट), भाग्य, आरोग्य। ज्ञ होइन।

क्ष, ज्ञ र ऋ का थप उदाहरण संयुक्त वर्ण पानामा छन्।

व्यञ्जनमा टुङ्गिएर लेखिने शब्द हलन्त (अन्त्यमा ् भएको) र स्वरमा टुङ्गिएर लेखिने अजन्त हुन्। बोल्दा हलन्त जस्तो सुनिए पनि नेपालीका धेरै शब्द अजन्त लेखिन्छन्; बोल्ने कुरा अक्षर अध्यायमा छ, यहाँ लेख्ने कुरा:

• नाम, सर्वनाम, विशेषण र अव्यय प्रायः अजन्त: घर, किताब, देश, आज, अब, तर।
• तत्सम शब्द संस्कृतकै रूपमा हलन्त: विद्वान्, भगवान्, महान्, जगत्, विद्युत्, अर्थात्, सम्राट्, संसद्।
• विभक्ति लाग्दा पनि त्यो हलन्त रहन्छ: विद्वान्‌ले, जगत्‌मा।
• क्रियापदका केही रूप हलन्त: ‘तँ’ सँग (गर्छस्, गरिस्), आज्ञा (गर्, बस्), बहुवचन र ‘उनी’ सँग (गर्छन्, गरिन्), इच्छा र आदर (गरोस्, गर्नुहोस्)।
• शब्दको बिचमा हलन्त चिह्न लेखिँदैन, आधा अक्षर पछिको अक्षरसँग गाभिन्छ: उसले (उस्‌ले होइन), गृहकार्य।

विस्तार हलन्त र अजन्त पानामा छ।

स्वर नै नाकबाट बोलिँदा चन्द्रविन्दु (ँ) लाग्छ। यो प्रायः नेपालीका आफ्नै शब्दमा आउँछ:

• नाम र अरू शब्दमा: गाउँ, ठाउँ, आँखा, दाँत, पाँच, आँगन।
• सर्वनाम, अव्यय र नामयोगीमा: तपाईँ, यहाँ, सधैँ, आफैँ, सँग।
• क्रियापदमा: म गएँ, हामी जाऔँ, म गर्दिनँ।
• माथि मात्रा भए पनि चन्द्रविन्दु नै: सधैँ, भैँसी, हिँड्नु, कैँची। थोप्लो मात्र (सधैं) लेख्नु गल्ती हो।

चन्द्रविन्दुले अर्थ पनि छुट्याउँछ: गएँ (म) र गए (उनीहरू); बाँस र बास।

कक्षा ६ को पाठ १३ मा शिरविन्दु र पाठ १४ मा पञ्चम वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) आउँछन्। दुवैको काम नाके आवाज लेख्नु हो, तर ठाउँ फरक छ।

तत्सम शब्दमा वर्गको अक्षरअघि त्यही वर्गको पञ्चम वर्ण:

वर्ग	पञ्चम वर्ण	उदाहरण
क ख ग घ	ङ्	अङ्क, शङ्ख, मङ्गल
च छ ज झ	ञ्	पञ्च, सञ्चार, व्यञ्जन
ट ठ ड ढ	ण्	कण्ठ, खण्ड, पण्डित
त थ द ध	न्	अन्त, ग्रन्थ, सुन्दर
प फ ब भ	म्	कम्प, सम्बन्ध, स्तम्भ

य, र, ल, व, श, ष, स, ह अघि शिरविन्दु (यी कुनै वर्गमा पर्दैनन्): संयोग, संरक्षण, संलग्न, संवाद, अंश, संसार, सिंह, संहार।

नेपालीका आफ्नै र आगन्तुक शब्दमा बोलीअनुसार: मान्छे, सम्झनु, झन्डा, घन्टी, अन्डा; जहाँ ङ नै सुनिन्छ, त्यहाँ ङ्: डुङ्गा, बैङ्क।

‘सं’ उपसर्ग पछिको अक्षरअनुसार कसरी फेरिन्छ भन्ने सन्धि मा, र अपवादसहितका सबै नियम पञ्चम वर्ण, शिरविन्दु र चन्द्रविन्दु पानामा छन्।

कक्षा ६ को अन्तिम पाठमा ‘र’ अरू वर्णसँग जोडिँदा फेरिने रूप आउँछन्:

रूप	कहिले	उदाहरण
र (पूरा)	र स्वरसहित बोलिँदा	रहर, सरल
रेफ (माथि)	आधा र् पछि अर्को व्यञ्जन	धर्म, सूर्य, वर्ष
पदेन (तल तेर्छो)	व्यञ्जनपछि र	प्रेम, क्रम, श्रम
ट्र, ड्र (मुनि)	ट, ठ, ड, ढ पछि र	ट्रक, ड्रम, राष्ट्र
र्‍य (आँखीभौँ आकार)	नेपाली शब्दमा आधा र् पछि य	गर्‍यो, पुर्‍याउनु

संस्कृत शब्दमा य माथि रेफ लाग्छ (सूर्य, कार्य), नेपाली क्रियापदमा र्‍य (गर्‍यो, भर्‍यो)।

कम्प्युटरमा गर्‍यो लेख्दा र, हलन्त र य का बिचमा एउटा नदेखिने जोड्ने चिह्न (ZWJ) चाहिन्छ; त्यो छुट्यो भने गर्यो जस्तो रेफ बन्छ। विस्तार संयुक्त वर्ण पानामा छ।

केही शब्दको हिज्जे संस्कृतबाटै तय भएको छ, र शब्दकोशले पहिलो संस्करणदेखि त्यसैलाई राखेको छ: चिह्न, तत्त्व, महत्त्व, ब्राह्मण, प्रह्लाद। महत्व लेख्नु गल्ती हो; शब्दकोशले यसलाई ‘हे.’ गरेर महत्त्व तिर पठाएको छ। चिन्ह पनि शब्दकोशमा भेटिन्छ, तर त्यसले पनि चिह्न तिरै पठाउँछ, त्यसैले चिह्न लेख्नुहोस्।

बोल्दा अक्षर दोहोरिए जस्तो सुनिने धेरै शब्दमा शब्दकोशले नदोहोरिएको रूप रोजेको छ: कुकुर, दोबर, तरकारी, सरकारी, गोरखा। तर जग्गा, कुल्ला, चुच्चो मा दोहोरिएको रूप नै शुद्ध छ। यस्ता शब्द सम्झनुपर्छ; सूची संयुक्त वर्ण पानामा छ।

र, ल, न, म सँग जोडिएको ह बोलीमा हराउँदै गएकाले केही शब्दका दुई हिज्जे चल्छन्, र शब्दकोशले दुवै राखेको छ: ओह्रालो र ओरालो, अह्राउनु र अराउनु, दुल्हा र दुलाहा। तर हरेक शब्दमा यस्तो छुट छैन: चिह्न र ब्रह्मा बोल्दा /चिन्न/, /ब्रम्मा/ सुनिए पनि लेख्दा ह नै लेखिन्छ, र गाह्रो (कठिन) को सट्टा गारो लेख्दा पाठकले भित्तो बुझ्न सक्छ। शङ्का लागे शब्दकोश हेर्नुहोस्।

अङ्ग्रेजी, फारसी, अरबी, हिन्दी जस्ता भाषाबाट आएका शब्द नेपालीमा जसरी बोलिन्छन्, त्यसरी लेखिन्छन्, मूल भाषाको हिज्जेअनुसार होइन:

• प्रायः ह्रस्व इ र उ: स्कुल, कम्प्युटर, मेसिन, कानुन, जागिर, तालिम।
• प्रायः स: सहर, सहिद, स्टेसन, सुरु (शुरु होइन)।
• ब र व उच्चारणअनुसार: बस, बजेट; वेबसाइट, वडा।
• नाके आवाज बोलीअनुसार: इन्जिन, पम्प, टेन्ट; बैङ्क।
• ग्य, छ्य, रि: ग्यास, ग्यारेज, रिपोर्ट।
• नुक्ता (़) र अङ्ग्रेजीका अरू चिह्न लेखिँदैनन्: फेसबुक, जुन (June)।

२०४० को पहिलो संस्करणका सम्पादकले पनि धेरैजसो आगन्तुक शब्द नेपाली उच्चारणअनुसार ह्रस्व र स मा लेख्ने चलन राखेका थिए, तर शहीद, शहर, कानून जस्ता केही शब्द पुरानै रूपमा थिए। २०७५ को संशोधनले तिनलाई पनि सहिद, सहर, कानुन बनायो, र चीफ, डीन लाई पनि चिफ, डिन तिर पठायो। कुनै नयाँ अङ्ग्रेजी शब्द शब्दकोशमा भेटिएन भने यिनै नियम लगाएर लेख्नुहोस्।

सङ्ख्याका शब्द तीनबाहेक ह्रस्व: बिस, तिस, चालिस, पच्चिस, बत्तिस; तर तीन दीर्घ। २०४० को संस्करणमा बीस, तीस, चालीस लेखिन्थ्यो; २०७५ को संशोधनले तीनबाहेक सबैलाई ह्रस्व बनायो। तिन पनि शुद्ध शब्द हो, तर अर्थ ‘ती’ (सर्वनाम) हो: ‘तिन मान्छेले भने।’ ‘तीन जना आए।’

क्रमका शब्द: पहिलो, दोस्रो, तेस्रो, चौथो, पाँचौँ, छैटौँ, सातौँ।

देवनागरी अङ्क: नेपाली वाक्यमा नेपालीकै अङ्क लेख्नु राम्रो: ‘कक्षा १० मा ३५ जना विद्यार्थी छन्।’ एउटै लेखमा एउटै किसिमका अङ्क लेख्नुहोस्।

‘ओटा’ र ‘जना’: शब्दमा लेखिएको सङ्ख्यामा ‘ओटा’ जोडिन्छ (पाँचओटा, दशओटा), अङ्कमा लेखिएको सङ्ख्यापछि छुट्टिन्छ (२० ओटा); जना र पटक सधैँ छुट्टै (दुई जना, तीन पटक)। यो पाठ्यपुस्तककै चलन हो; विस्तार पदयोग र पदवियोग मा छ।

नेपाली बृहत् शब्दकोशको पहिलो संस्करण २०४० सालमा निस्कियो। दसौँ संस्करण (२०७५) का लागि संशोधन समितिले २०७३ सालमा हिज्जेका केही नियम बदल्यो। २०७९ मा अर्को संस्करण पनि निस्केको छ; यस पुस्तकले दसौँ संस्करणकै नियम लिएको छ।

कुरा	पहिले (२०४०)	अहिले (२०७५)
तद्भवका दीर्घ	दूध, मीठो, ठूलो, तीतो	दुध, मिठो, ठुलो, तितो
सङ्ख्या	बीस, तीस, चालीस	बिस, तिस, चालिस (तीन मात्र दीर्घ)
आगन्तुकका श र दीर्घ	शहीद, शहर, कानून	सहिद, सहर, कानुन
जात र थर	कामी, लिम्बू, शाह, शाही	उस्तै, बदलिएन

पुराना हिज्जे शब्दकोशबाट हटाइएका छैनन्; ‘हे.’ लेखेर नयाँ हिज्जेतिर पठाइएका छन्। त्यसैले पुराना किताब, पत्रपत्रिका र सूचनामा दूध, शहर भेटिनु स्वाभाविक हो, तर अहिले लेख्दा नयाँ हिज्जे लेख्नुहोस्। हरेक परिवारमा के बदलियो भन्ने कुरा ह्रस्व र दीर्घ र अरू वर्णविन्यासका पानाका ‘पहिले कसरी, अहिले कसरी’ खण्डमा छ।

वर्णविन्यास हरेक तहको परीक्षामा छुट्टै प्रश्नका रूपमा सोधिन्छ, र लेखाइका प्रश्नमा पनि भाषिक शुद्धताको अङ्क हुन्छ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): जम्मा ३ अङ्क। प्रश्न ४ मा चारओटा हिज्जेमध्ये शुद्ध शब्द छान्ने दुईओटा प्रश्न (ब / व, श / ष / स वा पञ्चम वर्णका शब्द), ०.५ अङ्कका दरले १ अङ्क। प्रश्न ५ मा चारओटा अशुद्धि भएको वाक्य शुद्ध पार्ने, ०.५ अङ्कका दरले २ अङ्क: एउटा ह्रस्व, एउटा दीर्घ, एउटा लेख्य चिह्न र एउटा पदयोग / पदवियोग, चन्द्रविन्दु / शिरविन्दु, य / ए, छ्य / क्ष वा ग्य / ज्ञ मध्येबाट।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): जम्मा ३ अङ्क। प्रश्न ४ (क) मा दुईओटा शब्दसमूहबाट शुद्ध शब्द छान्ने (ब / व, श / ष / स, पञ्चम वर्ण वा ‘र’ का विविध रूप), १ अङ्क; ४ (ख) मा कक्षा ८ कै जस्तो चार अशुद्धि भएको वाक्य शुद्ध पार्ने, २ अङ्क।
• कक्षा ११: प्रश्न २, ३ अङ्क: छओटा अशुद्धि भएको अनुच्छेद शुद्ध गरी पुनर्लेखन गर्ने (वर्ण दुई, मात्रा दुई, लेख्य चिह्न एक, पदयोग / पदवियोग एक), हरेक सच्याइको ०.५ अङ्क।
• कक्षा १२: प्रश्न २, ३ अङ्क: बढीमा तीन वाक्यको अनुच्छेदमा छओटा अशुद्धि (ब / व / श / ष / स / य / ए / न / ण / छ / क्ष / ज्ञ / ग्य मध्ये वर्णका दुई, ह्रस्व र दीर्घका एक एक, लेख्य चिह्न एक, पदयोग / पदवियोग एक)।
• लेखाइका प्रश्नमा: निबन्ध, चिठी, संवाद जस्ता प्रश्नमा ‘भाषिक शुद्धता (वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न तथा पदसङ्गति)’ को छुट्टै १ अङ्क हुन्छ (कक्षा ८ र एसइई दुवैमा)।