शब्दकोशको प्रयोग

कुनै भाषाका शब्द जम्मा गरेर एउटा तोकिएको क्रममा राखिएको र हरेक शब्दको अर्थ खुलाइएको पुस्तकलाई शब्दकोश भनिन्छ। नेपालीको सबैभन्दा ठुलो र आधिकारिक शब्दकोश नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको नेपाली बृहत् शब्दकोश हो; पाठ्यपुस्तकले पनि यसैको दसौँ संस्करण (२०७५) को पाना नमुनाका रूपमा देखाएको छ। यस पुस्तकमा ‘शब्दकोश’ भन्दा यही शब्दकोश बुझ्नुहोस्।

शब्दकोशबाट शब्दको अर्थ मात्र होइन, अरू धेरै कुरा थाहा हुन्छन्:

• अर्थ: एउटै शब्दका धेरै अर्थ भए ती नम्बर दिएर छुट्टाछुट्टै लेखिएका हुन्छन्।
• हिज्जे: कुन हिज्जे शुद्ध हो भन्ने निर्णय शब्दकोशले गर्छ (वर्णविन्यास)।
• स्रोत: शब्द तत्सम, तद्भव वा आगन्तुक के हो भन्ने कुरा ठुलो कोष्ठमा लेखिएको हुन्छ (शब्दस्रोत)।
• व्याकरण: शब्द नाम हो कि विशेषण, सकर्मक क्रिया हो कि अकर्मक भन्ने कुरा छोटो सङ्केतले बताइएको हुन्छ (तल प्रविष्टिका भाग)।

शब्दकोशमा कुनै शब्दलाई अर्थसहित समावेश गर्नुलाई प्रविष्टि भनिन्छ। अर्थ खोज्दा भेटिने त्यो शब्द र त्यसपछिको पूरा विवरण नै एउटा प्रविष्टि हो, र प्रविष्टिको सुरुमा गाढा अक्षरमा लेखिएको शब्दलाई शीर्ष शब्द भनिन्छ।

धेरै अर्थ भएको शब्द (अनेकार्थी शब्द) को अर्थ खोज्दा पहिलो अर्थ मात्र पढेर नरोकिनुहोस्। सबै अर्थ पढ्नुहोस्, अनि आफूले पढेको वाक्यमा कुन अर्थ मिल्छ, त्यही छान्नुहोस्। जस्तै खानु को पहिलो अर्थ भोजन गर्नु हो, तर ‘परीक्षामा ढिलो पुगेर उसले गाली खायो’ मा गाली सहनु भन्ने अर्थ मिल्छ; त्यो अर्थ शब्दकोशमा पछि, अर्कै नम्बरमा भेटिन्छ।

पदवर्ग पनि यसरी नै छानिन्छ। शब्दकोशले एउटै शब्दका एकभन्दा बढी पदवर्ग दिन सक्छ: धनी लाई विशेषण पनि भनेको छ र नाम पनि। वाक्यमा कुन हो भन्ने कुरा त्यहाँ पदले गरेको कामले छुट्याउँछ: ‘धनी परिवार’ मा विशेषण, ‘धनीले दान दिए’ मा नाम। पदवर्ग छुट्याउँदा वाक्य हेर्नुहोस् (पदवर्ग विचलन)।

शब्दकोशमा शब्दहरू वर्णानुक्रम मा, अर्थात् वर्णको क्रममा राखिएका हुन्छन्। यो क्रम धेरैजसो वर्णमालाकै क्रम हो, तर तीन ठाउँमा फरक पर्छ: चन्द्रविन्दु र शिरबिन्दु कहाँ आउँछन्, आधा अक्षर (हलन्त) भएका संयुक्त वर्ण कहाँ आउँछन्, र क्ष, त्र, ज्ञ कहाँ आउँछन्। कक्षा १२ को पाठ्यपुस्तकले यसलाई कोशीय क्रम वा शब्दकोशीय अनुक्रम पनि भनेको छ।

यसबाट शब्दकोश हेर्ने यी नियम बन्छन्:

1. पहिले शब्दको पहिलो वर्ण हेरिन्छ, र व्यञ्जन वर्णमालाकै क्रममा आउँछन्: क का सबै शब्द सकिएपछि मात्र ख सुरु हुन्छ। स्वरबाट सुरु हुने शब्द सबै व्यञ्जनभन्दा पहिले आउँछन्।
2. एउटै वर्णभित्र पहिले चन्द्रविन्दु लागेका, अनि शिरबिन्दु लागेका, अनि मात्रा नलागेका, अनि मात्राका क्रममा (ा, ि, ी, ु, ू, ृ, े, ै, ो, ौ) शब्द आउँछन्।
3. सबै मात्रा सकिएपछि आधा अक्षर भएका संयुक्त रूप आउँछन्, दोस्रो वर्णको वर्णमालाको क्रममा: क्य (क् + य), क्र (क् + र), क्ल, क्व, क्ष (क् + ष)।
4. क्ष, त्र, ज्ञ छुट्टै वर्ण मानिँदैनन्: क्ष क भित्र क्व पछि, त्र त भित्र त्य पछि, र ज्ञ ज भित्र ज का मात्रा सकिएपछि ज्य भन्दा पहिले आउँछ (ञ वर्णमालामा य भन्दा अघि छ)।
5. पहिलो अक्षर उस्तै भए दोस्रो अक्षर, त्यो पनि उस्तै भए तेस्रो अक्षर, यही नियमले हेरिन्छ।

यही क्रम हाम्रो कक्षा ९ को पाठ मा पनि छ। तलका समूहमा आफैँ अभ्यास गर्नुहोस्:

अक्षर अक्षर गरी तुलना

दुई शब्दको क्रम छुट्याउन बायाँबाट एक एक अक्षर तुलना गर्दै जानुहोस्; जहाँ पहिलो पटक फरक पर्छ, त्यहीँको अक्षरले क्रम ठेगान लगाउँछ। बाँसुरी, बादल, बाक्लो, बाख्रो, बाटो लाई यसरी मिलाइन्छ:

विसर्ग र क्रियापदको ‘नु’

पाठ्यपुस्तकले नभने पनि शब्दकोशको क्रममा अरू केही कुरा पनि देखिन्छन्:

• एउटै वर्णको सुरु: शब्दकोशको सम्पादकीयअनुसार कुनै वर्णको खण्डमा सबैभन्दा पहिले त्यो वर्ण एक्लै (जस्तै अ शब्द आफैँ), अनि चन्द्रविन्दु, शिरबिन्दु र विसर्ग लागेका रूप क्रमशः आउँछन्।
• विसर्ग (ः): विसर्ग लागेको अक्षर चन्द्रविन्दु र शिरबिन्दु लागेका रूपपछि र मात्रा नलागेको अक्षरमा अर्को व्यञ्जन जोडिएका शब्दभन्दा पहिले आउँछ। त्यसैले दुःख दुख भन्दा पहिले, र निःशुल्क निको भन्दा पहिले भेटिन्छ।
• मूल क्रियापदको ‘नु’: शब्दकोशमा क्रियापद -नु लगाएर राखिन्छ (बोल्नु, काट्नु), तर क्रम मिलाउँदा -नु गनिँदैन भनी शब्दकोशको सम्पादकीयमा लेखिएको छ। त्यसैले बोल्नु बोल, बोलाउनु र बोली भन्दा पहिले, र काट्नु काट, काटकुट र काठ भन्दा पहिले, धातुका शब्दहरूको सुरुमा भेटिन्छ। पढाउनु, बोलाउनु जस्ता धातुबाट बनेका क्रियाको -नु भने सामान्य अक्षर जस्तै गनिन्छ।

कक्षा ११ को पाठ्यपुस्तकले शब्दकोशको एउटा प्रविष्टिमा हुन सक्ने कुराको सूची दिएको छ: शीर्ष शब्द, हिज्जे, उच्चारण, व्याकरणको सङ्केत, शब्दको स्रोत, अर्थ, गौण र उपप्रविष्टि, व्युत्पन्न शब्द, पर्याय, विपर्याय, उखान र टुक्काको प्रयोग, उदाहरण र चित्र। नेपाली बृहत् शब्दकोशको एउटा प्रविष्टि कस्तो देखिन्छ भन्ने बुझ्न तलको नमुना हेर्नुहोस्। यसको ढाँचा शब्दकोशकै हो, तर अर्थ र उदाहरण यस पुस्तकले आफैँ लेखेको हो।

सङ्क्षिप्त सङ्केत

ठाउँ जोगाउन शब्दकोशले शब्दका पूरा नामको सट्टा छोटा सङ्केत लेख्छ। तिनको पूरा सूची शब्दकोशको सुरुमा सङ्केतसूची मा हुन्छ; शब्दकोश हेर्नुअघि त्यो सूची एक पटक पढ्नुहोस्। धेरै भेटिने सङ्केत यी हुन्:

टु. सङ्केतसूचीमा नभए पनि टुक्काका प्रविष्टिमा प्रयोग भएको छ, र कक्षा ११ को पुस्तकको नमुना पानामा पनि देखिन्छ।

शब्दहरूका बिचमा केही चिह्न पनि आउँछन्: / ले एउटै शब्दका दुई मान्य रूप छुट्याउँछ (अलिबार / अलिबेर), [ ] भित्र स्रोत लेखिन्छ, + ले स्रोतमा जोडिएका अंश देखाउँछ (खाद्+नु), र < ले त्यसको बायाँको रूप दायाँको रूपबाट बनेको देखाउँछ ([प्रा. कम्म < सं. कर्म]: संस्कृतको कर्म प्राकृतमा कम्म हुँदै आयो)।

‘हे.’, एउटै शीर्ष शब्दमा अङ्क र बोलीको रूप

• हे. (हेर्नुहोस्): कुनै प्रविष्टिमा अर्थको सट्टा हे. मात्र लेखिएको छ भने अर्थ अर्को शब्दमा हेर्नुपर्छ। दुई किसिमका हे. हुन्छन्। उही शब्दको अर्को हिज्जेमा पठाउने हे. (दूध हे. दुध) ले दूध लेख्न नहुने हिज्जे हो र दुध प्रयोग गर्नुपर्छ भन्छ; शब्दकोशको २०७५ को संशोधनमा यस्ता पुराना हिज्जे ‘प्रयोगका लागि’ नयाँ हिज्जेतर्फ पठाउन मात्र राखिएका हुन्। तर अर्कै शब्दमा पठाउने हे. (खञ्जन हे. बाहुनचरी) ले दुवै शब्द एउटै अर्थका हुन् र दुवै चल्छन् भन्छ। विस्तार वर्णविन्यास अध्यायमा छ।
• सानो अङ्क: फरक स्रोतबाट आएका, हिज्जे उही तर अर्थ फरक शब्द छुट्टाछुट्टै प्रविष्टिमा सानो अङ्क लेखेर राखिन्छन्: अरब¹, अरब²। खोजेको अर्थ पहिलोमा भेटिएन भने अर्कोमा हेर्नुहोस्।
• दुई मान्य रूप: एउटै शब्दका दुवै रूप मान्य भए छड्के चिह्नले जोडेर एकै ठाउँमा राखिन्छ: कमिच / कमिज।
• कथ्य.: कतिपय प्रविष्टिमा कथ्य. लेखेर बोलचालमा चल्ने रूप पनि दिइएको हुन्छ (अँडिर को बोलीको रूप अँडिल)। नेपाली बृहत् शब्दकोशले हरेक शब्दको उच्चारण भने दिँदैन।

• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): शब्दकोशको छुट्टै प्रश्न हुँदैन। शब्दभण्डारका प्रश्नमा शब्दको अर्थ सोधिन्छ, जुन वर्षभरि शब्दकोश हेर्ने बानीले सजिलो हुन्छ। कक्षा ६ र ७ का परीक्षा पनि यही ढाँचामा बन्छन्।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): विशिष्टीकरण तालिकामा शब्दकोशको क्रमको छुट्टै प्रश्न छैन। तर वर्णविन्यासका प्रश्नमा शुद्ध शब्द छान्नुपर्छ, र त्यसको निर्णय शब्दकोशको हिज्जेबाट हुन्छ।
• कक्षा ११: प्रश्न ४ (ख), २ अङ्क: चारओटा शब्द दिई शब्दकोशको प्रविष्टिअनुसार क्रम मिलाउन लगाइन्छ। तालिकाको नमुना प्रश्नमा व्यवहार, अंश, त्रास, ज्ञान दिइएका छन्; उत्तर हुन्छ अंश, ज्ञान, त्रास, व्यवहार (शिरबिन्दुसहितको स्वर अं व्यञ्जनभन्दा पहिले; ज्ञ ज भित्र; त्र त भित्र; व अन्त्यमा)।
• कक्षा १२: विशिष्टीकरण तालिकामा शब्दकोशको प्रश्न छैन, तर पाठ्यपुस्तकका धेरै पाठका अभ्यासमा पारिभाषिक शब्दलाई शब्दकोशीय क्रममा मिलाएर अर्थ लेख्न लगाइएको छ।