भाव

क्रियापदले कुरा मात्र भनिरहेको छ कि आदेश दिइरहेको छ, इच्छा वा आशीर्वाद दिइरहेको छ कि अनुमान गरिरहेको छ, वा कुनै सर्त राखिरहेको छ भन्ने कुरा भाव हो। पाठ्यपुस्तकले यसलाई अर्थ पनि भन्छन्, त्यसैले भावका नाममा -अर्थ जोडिएको हुन्छ:

भाव	बोल्नेको मनसाय	उदाहरण
सामान्यार्थ	कुरा भन्ने वा सोध्ने	आमा खेतबाट फर्कनुभयो। तिमी कहिले आउँछौ?
आज्ञार्थ	आदेश, अनुरोध वा सल्लाह दिने	ढोका बन्द गर। कृपया बस्नुहोस्।
इच्छार्थ	इच्छा, आशीर्वाद, प्रस्ताव वा अनुमति	तिम्रो यात्रा सफल होस्। अब हामी जाऔँ।
सम्भावनार्थ	अनुमान वा सम्भावना	आज साँझ पानी पर्ला।
सङ्केतार्थ	सर्त र त्यसको परिणाम	मिहिनेत गरे सफल भइन्छ।

कुनै कुरा जस्ताको तस्तै भन्दा वा सोध्दा सामान्यार्थ हुन्छ: गाउँमा नयाँ पुल बन्यो, भाइ पढ्दै छ, तिमी भोलि आउँछौ?, आज पानी परेन। काल र पक्ष अध्यायका सबै रूप सामान्यार्थका हुन्: तीनै काल, पाँचै पक्ष, सकारात्मक र नकारात्मक, भन्ने र सोध्ने वाक्य।

बोल्नेले पछि थाहा पाएको कुरा भन्ने अज्ञात पक्ष पनि सामान्यार्थमै पर्छ: सरोजले फुटबल प्रतियोगिता जितेछ। यसमा कुनै आदेश, इच्छा, अनुमान वा सर्त छैन, कुरा मात्र भनिएको छ।

सुन्ने व्यक्तिलाई कुनै काम गर्न लगाउँदा आज्ञार्थ हुन्छ। आदेश जसलाई दिइन्छ, त्यही सुनिरहेको हुन्छ, त्यसैले आज्ञार्थ द्वितीय पुरुष (तँ, तिमी, तपाईँ) मा मात्र आउँछ। आदरको तहअनुसार रूप बदलिन्छ:

सुन्ने	पढ्	खा	जा	आउ	दि
तँ	पढ्	खा	जा	आइज	दे
तिमी	पढ	खाऊ	जाऊ	आऊ	देऊ
तिमीहरू	पढ	खाओ	जाओ	आओ	देओ
तपाईँ	पढ्नुहोस्	खानुहोस्	जानुहोस्	आउनुहोस्	दिनुहोस्

नकारात्मक आज्ञार्थमा क्रियापदको अघि न जोडिन्छ: नपढ, नजाऊ, नखानुहोस्, ढोका नखोल। आज्ञार्थले कडा आदेश मात्र होइन, अनुरोध र सल्लाह पनि दिन्छ: कृपया यहाँ बस्नुहोस्, चिसो छ, न्यानो लुगा लगाऊ।

बोलचालमा पढ्नुहोस् को छोटो रूप पढ्नुस् पनि चल्छ, तर लेख्दा पूरा रूप राम्रो हुन्छ। राजपरिवार वा अत्यन्त आदरणीय व्यक्तिका लागि पुरानो भाषामा पढिबक्सियोस्, बसिबक्सियोस् जस्ता उच्चतम आदरका रूप आउँछन्। तहको पूरा विवरण आदर अध्यायमा छ।

आज्ञा दिने अरू रूप

आज्ञार्थका रूपबाहेक कृदन्तले पनि आदेश वा अनुरोध दिन्छ:

रूप	उदाहरण	कहिले
-नू	घर पुगेपछि चिठी लेख्नू। तपाईँ पनि भोलि आउनू।	पछि गर्नुपर्ने काम सम्झाउँदा; तँ, तिमी, तपाईँ सबैसँग एउटै रूप
-ने	बिहान सबैले आआफ्नो कापी ल्याउने। बाटोमा कसैसँग नझगड्ने।	सबैलाई एकैचोटि निर्देशन दिँदा, सूचना र नियममा
-नुहोला	बिरामी कोठामा चर्को नबोल्नुहोला। आउँदा मलाई पनि बोलाउनुहोला।	उच्च आदरमा नम्र अनुरोध

-नू र -ने वाला आज्ञा कर्ताअनुसार बदलिँदैन: तँ जानू, तपाईँ जानू; तिमी बस्ने, तपाईँहरू बस्ने। -नुहोला को रूप सम्भावनार्थको हो, तर यहाँ अनुमान होइन, अनुरोध बुझिन्छ (तल अभ्यासको प्रश्न ८ हेर्नुहोस्)।

कुनै काम होस् भन्ने इच्छा, आशीर्वाद, शुभकामना वा प्रस्ताव राख्दा इच्छार्थ हुन्छ: तपाईँको यात्रा सफल होस्, सबै जना स्वस्थ रहुन्, अब हामी खाना खाऔँ, म पनि आऊँ? इच्छार्थ तीनै पुरुषमा आउँछ:

कर्ता	पढ्	बस्
म	पढूँ	बसूँ
हामी	पढौँ	बसौँ
तँ	पढेस्	बसेस्
तिमी	पढे	बसे
ऊ	पढोस्	बसोस्
उनीहरू	पढुन्	बसुन्
तपाईँ, उहाँ	पढ्नुहोस्	बस्नुहोस्

स्वरमा टुङ्गिने धातुमा खाऊँ, खाऔँ, खाओस्, जाओस्, आओस् जस्ता रूप बन्छन्; हु बाट होस् बन्छ।

इच्छार्थका रूप प्रायः यसरी प्रयोग हुन्छन्:

• आशीर्वाद र शुभकामना: तिमीहरूको भविष्य उज्ज्वल होस्, नयाँ वर्ष सुखमय होस्।
• प्रस्ताव, मिलेर गरौँ भन्दा: आज हामी पुस्तकालय जाऔँ, चल, खेलौँ।
• अनुमति माग्दा: म भित्र आऊँ?, म पनि भनूँ?
• अरूलाई काम होस् भन्दा: ऊ पनि आओस्, उनीहरू नै निर्णय गरुन्।

तँ सँगको -एस् र तिमी सँगको -ए ले पछि गर्नू भन्ने अनुरोध पनि बुझाउँछन्: भोलि सबेरै आएस् है, पुगेपछि फोन गरे है। हेमाङ्गराज अधिकारीले यस्तो प्रयोगलाई ‘परोक्ष आज्ञार्थक वा इच्छार्थक’ भनेका छन्। होस् को सट्टा होओस् पनि लेखिन्छ; कक्षा ९ को पाठ्यपुस्तकले होओस् लेखेको छ।

कुनै काम हुन सक्छ भन्ने अनुमान गर्दा सम्भावनार्थ हुन्छ: आकाशमा बादल छ, साँझ पानी पर्ला, बुबा अब आइपुग्नुहोला, यो बाटो छोटो होला। धातुमा -ला लाग्छ, र कर्ताअनुसार यसका रूप बदलिन्छन्:

कर्ता	पढ्
म	पढुँला
हामी	पढौँला
तँ	पढ्लास् (स्त्रीलिङ्ग पढ्लिस्)
तिमी	पढौला (स्त्रीलिङ्ग पढौली)
ऊ	पढ्ला (स्त्रीलिङ्ग पढ्ली)
उनीहरू	पढ्लान् (स्त्रीलिङ्ग पढ्लिन्)
तपाईँ, उहाँ	पढ्नुहोला

स्वरमा टुङ्गिने धातुमा खाउँला, खाला, खालान्, जाउँला, जाला जस्ता रूप बन्छन्, र दि धातुबाट देला, लि बाट लेला बन्छ। नकारात्मक रूपमा न अघि जोडिन्छ: नपढ्ला, पानी नपर्ला। छ को सम्भावनार्थ होला हो: ऊ घरमै होला।

पूर्ण र अपूर्ण पक्षसँग होला जोडेर भइसकेको वा चलिरहेको कामको अनुमान गरिन्छ: बस छुटिसकेको होला, आमा अहिले खाना पकाउँदै हुनुहुन्छ होला। यस्ता वाक्यमा पहिलो क्रियापदले पक्ष र अन्तिम होला ले भाव बताउँछ।

अनुमान गर्ने अरू रूप

-ला बाहेक अरू क्रियापदपछि होला वा हो जोडेर पनि अनुमान गरिन्छ:

बनोट	उदाहरण	के अनुमान
सामान्य वर्तमान + होला	भाइ अहिले पढ्छ होला।	अहिले वा सधैँ हुने काम
सामान्य भूत + होला वा हो	बुबा घर पुग्नुभयो होला। उनीहरूले चिठी पाए हुन्।	बितेको काम
-ने, -एको, -दै + होला	दिदी भोलि आउने होलिन्। बस छुटिसकेको होला। आमा खाना पकाउँदै हुनुहुन्छ होला।	पछिको, सकिएको वा चलिरहेको काम
अभ्यस्त + होला	सानोमा ऊ पनि यही बाटो हिँड्थ्यो होला।	पहिलेको बानी
-दो + हो	यति बेला हजुरबुबा पिँढीमा घाम ताप्दा हुन्। गाउँका केटाकेटी अहिले खोलामा पौडी खेल्दा हुन्।	अहिले भइरहेको हुनसक्ने, कल्पना गरेर

उनीहरूले चिठी पाए हुन् को पाए अज्ञात होइन; हुन् ले बोल्ने पक्का नभएको देखाएको छ। -दो हो ले होला भन्दा पनि बढी कल्पनाको अनुमान बुझाउँछ: बोल्नेले देखेको होइन, ‘यस्तो हुँदो हो’ भनेर मनमा चित्र बनाएको हो।

एउटा काम भए अर्को काम हुन्छ भन्ने सर्त राख्दा सङ्केतार्थ हुन्छ। सर्तको क्रियापदमा धातुमा -ए लाग्छ, वा क्रियापदपछि भने आउँछ, र परिणाम अर्को उपवाक्यमा भनिन्छ:

• मिहिनेत गरे सफल भइन्छ।
• समयमा पानी परे बाली सप्रन्छ।
• तिमी आउँछौ भने म पनि जान्छु।
• उनको बढुवा भए राम्रो हुन्थ्यो।

सर्त पूरा हुन सक्ने भए परिणाम सामान्य काल र पक्षमा आउँछ: घाम लागे लुगा सुक्छ। सर्त पूरा नभएको वा कल्पना मात्र भए परिणाम प्रायः -थ्यो को रूपमा आउँछ: घाम लागे गर्मी हुन्थ्यो, पैसा भए नयाँ किताब किन्थेँ। बितेको र नभएको सर्तमा -एको भए पनि भनिन्छ: समयमा पानी परेको भए बाली सप्रिन्थ्यो।

सर्त र परिणाम मिलाउने

सर्त राख्ने तरिका तीन छन्: -ए (पानी परे), -एमा (पानी परेमा, अलि औपचारिक, सूचना र नियममा बढी) र समापक क्रियापदपछि भने (पानी पर्छ भने, पानी पर्‍यो भने)। सर्तको रूपले परिणाममा कुन रूप आउन सक्छ भन्ने तय गर्छ:

सर्तको रूप	परिणाममा आउन सक्ने	उदाहरण
सामान्य वर्तमान + भने (पढ्छौ भने)	सामान्य वर्तमान वा आज्ञार्थ मात्र	तिमी पढ्छौ भने पास हुन्छौ। तिमी जान्छौ भने मलाई पनि भन।
अपूर्ण वा पूर्ण वर्तमान + भने (पढ्दै छौ भने, पढेका छौ भने)	वर्तमान, भविष्यत्, सम्भावनार्थ वा आज्ञार्थ	तिमीले पाठ पढेका छौ भने उत्तर सजिलै लेख्ने छौ।
भूत + भने, -ए, -एको भए	वर्तमान, भविष्यत्, सम्भावनार्थ, आज्ञार्थ, वा -थ्यो	दिदीले बोलाइन् भने म जान्छु। दिदीले बोलाएको भए म जान्थेँ।

‘तिमी पढ्छौ भने पास हुन्थ्यौ’ भन्नु मिल्दैन: वर्तमानको सर्तपछि -थ्यो आउँदैन। -थ्यो वाला परिणामका लागि सर्त -ए वा -एको भए मा राख्नुपर्छ: तिमी पढे पास हुन्थ्यौ, तिमीले पढेको भए पास हुन्थ्यौ।

नभएको सर्त: -एको भए … -थ्यो ले सर्त पूरा भएन, त्यसैले परिणाम पनि भएन भन्ने बुझाउँछ: समयमा औषधी खाएको भए छिटो निको हुन्थ्यो (औषधी खाइएन, छिटो निको भइएन)। अधिकारीको व्याकरणमा यसलाई असिद्धि सङ्केतार्थ भनिएको छ। सर्त र परिणाम दुवैमा -दो हो राखेर पनि यही अर्थ आउँछ, अलि कल्पनाको स्वरमा: पैसा हुँदो हो त म पनि जाँदो हुँ (पैसा छैन, जान्नँ)।

तीनै काल र पाँचै पक्ष सामान्यार्थमा मात्र पूरा आउँछन्। आज्ञार्थ र इच्छार्थमा कालको भेद हुँदैन: पढ, पढोस् ले अहिले वा पछि गर्ने काम बुझाउँछन्, बितेको काम कहिल्यै होइन। सम्भावनार्थको -ला पछिको कामको अनुमान गर्छ, तर होला सँग पूर्ण र अपूर्ण जोडेर बितेको वा अहिले चलिरहेको कामको अनुमान पनि गरिन्छ: ऊ पुगिसकेको होला। सङ्केतार्थमा सर्त र परिणामका रूप मिलेर समय बताउँछन्: आए भेटिन्छ (पछि हुन सक्ने), आएको भए भेटिन्थ्यो (बितेको, तर भएन)।

पक्ष र भाव पनि सँगै आउँछन्: आज्ञार्थ र इच्छार्थमा अपूर्ण र पूर्ण (तिमी कथा सुनाउँदै हिँड, हामी खाना पकाउँदै गरौँ, तबसम्म भात पाकिसकेको होस्), र सम्भावनार्थमा अपूर्ण, पूर्ण र अभ्यस्त (ऊ बाटोमा हुँदै होला, पाहुना आइसकेका होलान्, पहिले यहाँ पनि मेला लाग्थ्यो होला)। कहिलेकाहीँ तीनओटा कोटि एउटै क्रियापदमा थुप्रिन्छन्: ऊ त्यति बेला खेल्दै गरेको थियो होला (अपूर्ण र पूर्ण, भूत, सम्भावना)।

कुनै काम गर्नैपर्छ, गर्न सकिन्छ वा गर्न मन छ भन्ने कुरा नेपालीमा भावका प्रत्ययले होइन, अर्को क्रियापद जोडेर भनिन्छ। पाँच भावको हिसाबमा यस्ता वाक्य सामान्यार्थमै पर्छन्, किनभने अन्तिम क्रियापद (पर्छ, सक्छ, छ) सामान्यार्थको रूपमा छ; तर तिनले बोल्नेको मनसाय पनि बोकेका हुन्छन्:

मनसाय	बनोट	उदाहरण
आवश्यकता, बाध्यता	-नुपर्छ, -नुपर्‍यो	गृहकार्य आजै सक्नुपर्छ। पानी परेकाले घरमै बस्नुपर्‍यो।
अनुमान	-एको हुनुपर्छ, हुनुपर्छ	अब त बस आइपुगेको हुनुपर्छ।
कर्तव्य, गर्न बाँकी	-नु छ, -नु थियो	मलाई आज दुईओटा चिठी लेख्नु छ।
अनुमति	-नु हुन्छ, -ए हुन्छ, तिमीसँग -न सक्छौ	अब यो पोखरीमा पौडी खेल्नु हुन्छ। तिमी पनि आए हुन्छ। अब तिमीहरू खेल्न जान सक्छौ।
पर्याप्तता, अनुरोध	-ए भयो, -ए हुन्थ्यो	एक गिलास पानी पाए भयो। अलि छिटो आइदिए हुन्थ्यो।
सामर्थ्य, शक्यता	-न सक्छ	ऊ पौडी खेल्न सक्छ। आज साँझ पानी पर्न सक्छ। भोलिको बैठक सर्न सक्छ।
इच्छा	-न मन छ	मलाई हिमाल हेर्न मन छ।

निपात र केही शब्दले पनि भाव थप्छन्: रे ले अरूबाट सुनेको (भोलि बिदा छ रे), कि ले शङ्का (बस छुट्यो कि!), र सायद, सम्भवतः, मलाई लाग्छ ले अनिश्चय (सायद भोलि घाम लाग्छ)। यस्ता प्रयोगको भाव प्रसङ्गले छुट्याइन्छ।

कक्षा ११ को एउटा अभ्यासमा पाँच भावबाहेक दुई नाम पनि आउँछन्: वाक्यलाई अनुरोधार्थ र प्रश्नार्थ मा बदल्न भनिएको छ। पाठ्यपुस्तकले यिनको परिभाषा वा नमुना उत्तर भने दिएको छैन। नामअनुसार अनुरोधार्थले नम्र अनुरोध बुझाउँछ (कृपया मिठाई खानुहोस्); पाँच भावको हिसाबमा यस्तो अनुरोध आज्ञार्थमै पर्छ। प्रश्नार्थले प्रश्न सोध्ने वाक्य बुझाउँछ (भाइहरू मिहिनेत गर्छन्?); पाँच भावको हिसाबमा यस्ता प्रश्न सामान्यार्थमै पर्छन्। अभ्यासमा यी नाम आए यही अर्थमा वाक्य बदल्नुहोस्।

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ७, २ अङ्क। धातु र निर्देशन दिएर चारओटा खाली ठाउँ भर्न लगाइन्छ, जसमध्ये दुई भावका हुन्छन्, हरेकलाई ०.५ अङ्क। नमुना: ‘(गर्: सम्भावनार्थ)’ → गर्ली वा गर्लिन्, ‘(जुट्: इच्छार्थक)’ → जुटौँ।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): प्रश्न ८, २ अङ्क, दुईमध्ये एक: सामान्यार्थ, इच्छार्थ, सङ्केतार्थ, सम्भावनार्थ वा आज्ञार्थमध्ये दिइएको एउटा भावको प्रयोग गरी कुनै विषयमा चार वाक्य लेख्ने (हरेक वाक्यलाई ०.५ अङ्क), वा लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरका आधारमा अनुच्छेद बदल्ने। नमुनामा आउँदो भ्रमणबारे सम्भावनार्थका चार वाक्य लेख्न भनिएको छ।
• कक्षा ११: विशिष्टीकरण तालिकामा भावको छुट्टै प्रश्न छैन।
• कक्षा १२: प्रश्न ८, ४ अङ्क, दुईमध्ये एक; नमुना प्रश्नमा साथीको कार्य सफलताबारे इच्छार्थका चार वाक्य लेख्न भनिएको छ।