लिङ्ग, वचन र पुरुष

नाम वा सर्वनामले जनाउने व्यक्ति पुरुष हो कि स्त्री भन्ने भेदलाई लिङ्ग भनिन्छ। नेपालीमा लिङ्ग दुई छन्: पुरुष जनाउने पुलिङ्ग र स्त्री जनाउने स्त्रीलिङ्ग।

कतिपय नामका पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्ग रूप बेग्लाबेग्लै शब्द हुन्छन्, कतिपयमा प्रत्यय लागेर स्त्रीलिङ्ग बन्छ:

पुलिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग	कसरी बनेको
बुबा, दाजु, राजा, गोरु	आमा, दिदी, रानी, गाई	बेग्लै शब्द
केटो, छोरो, भान्जो	केटी, छोरी, भान्जी	ओ हटेर ई
शिक्षक, लेखक	शिक्षिका, लेखिका	संस्कृतको इका
साहु, नोकर	साहुनी, नोकर्नी	नी

स्त्रीलिङ्ग बनाउने प्रत्ययको पूरा विवरण प्रत्यय अध्यायमा छ।

लिङ्ग नामबाहेक अरू पदमा पनि देखिन्छ:

• ओकारान्त विशेषण: राम्रो केटो, राम्री केटी; अग्लो दाजु, अग्ली दिदी।
• भेदक (को, की): मेरो भाइ, मेरी बहिनी; किरणको छोरो, किरणकी छोरी।
• क्रियापद: भाइ पढ्छ, बहिनी पढ्छे; ऊ आयो, ऊ आई; तँ हाँस्छस्, तँ हाँस्छेस्।

‘असल’, ‘मिहिनेती’ जस्ता ओकारान्त नभएका विशेषण भने लिङ्गअनुसार फेरिँदैनन्: असल केटो, असल केटी। विशेषणको विस्तार विशेषण अध्यायमा छ।

साथी, विद्यार्थी, बिरामी, डाक्टर जस्ता नामले आफैँमा लिङ्ग देखाउँदैनन्; ती पुरुषका लागि पनि आउँछन्, स्त्रीका लागि पनि। त्यस्तो बेला लिङ्ग वाक्यका अरू पदले देखाउँछन्: मेरो साथी आज अलि ढिलो आयो, मेरी साथी आज अलि ढिलो आई।

लिङ्गका केही थप नियम:

• नामको काम गर्ने विशेषण: विशेष्य हटेर विशेषण आफैँ नाम बनेमा त्यसको स्त्रीलिङ्गी रूप रहन्छ, बहुवचनमा पनि: साहिँली आई, बुढीहरू भजन गाउँदै थिए।
• सङ्ख्यासँग: -ओटी ले स्त्रीलिङ्ग देखाउन सकिन्छ, तर बहुवचनको क्रियापदमा लिङ्ग फेरि हराउँछ: दुईओटी बहिनी आए, दुईओटा बहिनी आए दुवै चल्छन्।
• कर्मको पूरकमा: ठान्नु, देख्नु जस्ता क्रियाको पूरकमा ओकारान्त विशेषण कर्मको लिङ्गअनुसार नफेरिन पनि सक्छ: साथीहरूले सीमालाई अग्ली ठाने र साथीहरूले सीमालाई अग्लो ठाने दुवै सुनिन्छन्। लेख्दा कर्मसँग मिलाएर अग्ली लेख्नु राम्रो।

हरेक वाक्यमा क्रियापदले लिङ्ग छुट्याउँदैन। यी ठाउँमा पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्गका कर्तासँग क्रियापद उस्तै हुन्छ:

कहाँ	पुलिङ्ग कर्ता	स्त्रीलिङ्ग कर्ता
पशुपक्षी र वस्तु	बाख्रो डाँडामा कराउँदै छ।	बाख्री डाँडामा कराउँदै छ।
उच्च आदर	काका बेलुका आइपुग्नुभयो।	काकी बेलुका आइपुग्नुभयो।
बहुवचन	छोराहरू खेल हेर्न गए।	छोरीहरू खेल हेर्न गए।
प्रथम पुरुषका सामान्य रूप	म (केटो) गीत गाउँछु।	म (केटी) गीत गाउँछु।
‘हो’ र ‘हुन्’	ऊ मेरो भाइ हो।	ऊ मेरी बहिनी हो।
द्वितीय पुरुषको सामान्य भूत	तँ (केटो) हिजो किन ढिलो आइस्?	तँ (केटी) हिजो किन ढिलो आइस्?

• पशुपक्षी र वस्तु: व्याकरणमा लिङ्गले क्रियापद फेर्ने काम मानिसमा मात्र हुन्छ। भाले होस् वा पोथी, जनावर र चराको क्रियापद पुलिङ्गमै रहन्छ: भैँसी खोल्सामा पानी खाँदै छ, कुखुरा कराउँदै छ। निर्जीव वस्तुमा त लिङ्ग नै छुट्याइँदैन: घडी रोकियो, नदी बग्छ।
• उच्च आदर: आउनुभयो, पढ्नुहुन्छ जस्ता उच्च आदरका रूपमा लिङ्ग छुट्टिँदैन। लिङ्ग नामले मात्र देखाउँछ। विस्तार आदर अध्यायमा छ।
• बहुवचन: धेरै जना हुँदा क्रियापद र ओकारान्त विशेषण दुवैमा लिङ्गको भेद हराउँछ: ती केटीहरू अग्ला छन्, दिदीहरू आए।
• ‘हो’ र ‘हुन्’: ‘ऊ मेरी बहिनी हो’ मा भेदक मेरी ले लिङ्ग देखाउँछ, हो ले देखाउँदैन।
• द्वितीय पुरुषको सामान्य भूत: तँ आइस्, तिमी आयौ केटा र केटी दुवैका लागि उही हुन्छ; वर्तमानमा भने तँ आउँछेस्, तिमी आउँछ्यौ ले स्त्रीलिङ्ग देखाउँछन्।

प्रथम पुरुषमा पढ्छु, गएँ जस्ता रूपले लिङ्ग देखाउँदैनन्, तर -एको लागेका पूर्ण पक्षका रूपले देखाउँछन्। केटीले आफ्नो बारेमा बोल्दा मैले चिठी लेखेकी छु, म आज ढिलो उठेकी थिएँ भन्छे; केटोले लेखेको छु, उठेको थिएँ भन्छ। अरू पुरुषमा पनि यस्तै हुन्छ: तैँले चिठी लेखेकी छस्, उसले चिठी लेखेकी छ।

कथा र कवितामा जनावर वा प्रकृतिलाई मानिस जस्तै बोल्ने, सोच्ने बनाइन्छ। यसलाई मानवीकरण भनिन्छ। मानवीकरण गर्दा मानिसकै नियम लाग्छ, र स्त्रीलिङ्गको क्रियापद पनि आउँछ: चरीले आफ्ना बचेरालाई गुँडमा लुकाई, बघिनी गुफाबाट निस्की। नदी, धरती जस्ता प्रकृतिलाई स्त्रीका रूपमा देखाउँदा प्रायः मध्यम आदरको रूप आउँछ: नदी गीत गाउँदै बगिन्, धरती हरियालीले मुस्कुराइन्। यो कथाको आफ्नो प्रयोग हो; सामान्य वाक्यमा जनावरको क्रियापद पुलिङ्गमै राख्नुहोस्।

पशुपक्षीको क्रियापद पुलिङ्ग नै रहे पनि विशेषणले भने पोथी देखाउन सक्छ: काली गाई चर्दै छ। यहाँ विशेषण काली स्त्रीलिङ्गमा छ, क्रियापद छ पुलिङ्गमा।

केही शब्दमा ई ले स्त्रीलिङ्ग होइन, सानो भन्ने अर्थ दिन्छ: थैलो र थैली, गाग्रो र गाग्री, घैँटो र घैँटी। थैली, गाग्री यस्ता वस्तुका नाम हुन्, त्यसैले क्रियापद पुलिङ्गमै आउँछ: थैली हरायो। (अधिकारीको व्याकरणमा लिङ्गका तीन तह छुट्याइएका छन्: शब्दले नै देखाउने शाब्दिक, प्रत्ययले बनाउने व्युत्पादनात्मक र वाक्यका पदको मेलमा देखिने वाक्यात्मक लिङ्ग; सानो जनाउने ई लाई उनी व्युत्पादनात्मक भेदभित्र राख्छन्।)

नाम वा सर्वनामले जनाउने व्यक्ति वा वस्तु एउटा हो कि धेरै भन्ने भेदलाई वचन भनिन्छ। एउटा जनाउने एकवचन हो, एकभन्दा बढी जनाउने बहुवचन। नेपालीमा दुई जनाका लागि छुट्टै रूप छैन; दुई जना पनि बहुवचनमै पर्छन्।

बहुवचन प्रायः नाममा हरू लगाएर बनाइन्छ, र ओकारान्त नामको ओ बदलिएर आ हुन्छ: किताब → किताबहरू, केटो → केटाहरू, घोडो → घोडाहरू। सर्वनामका बहुवचन भने आफ्नै छन्: म → हामी, ऊ → उनीहरू, यो → यी, त्यो → ती (सर्वनाम)।

वचन पनि अरू पदमा देखिन्छ:

	एकवचन	बहुवचन
नाम र क्रियापद	चरो उड्यो।	चराहरू उडे।
ओकारान्त विशेषण	यो रुख अग्लो छ।	यी रुख अग्ला छन्।
भेदक	मेरो साथी आयो।	मेरा साथीहरू आए।
सर्वनाम र क्रियापद	ऊ खेल्छ।	उनीहरू खेल्छन्।

बहुवचन देखाउन सधैँ ‘हरू’ चाहिँदैन। विशेषण वा क्रियापदले धेरै भन्ने देखाइसकेपछि मानवेतर नाममा ‘हरू’ नलगाए पनि हुन्छ: ती खोला सुकेका छन्, आँगनमा फूल फुले। मानिसका लागि भने ‘हरू’ लगाउनु राम्रो हुन्छ, किनभने ‘हरू’ बिना बहुवचनको क्रियापदले एक जनालाई आदर गरेको पनि बुझिन सक्छ: शिक्षक आए (एक जना, मध्यम आदरमा) र शिक्षकहरू आए (धेरै जना)। यो कुरा नाम अध्यायमा पनि छ।

‘हरू’ का थप नियम

पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिर, ‘हरू’ का बारेमा यी नियम पनि जान्नु उपयोगी हुन्छ:

• सङ्ख्या वा ‘धेरै’, ‘सबै’ सँग: सङ्ख्याले नै बहुवचन देखाउने भएकाले ‘हरू’ प्रायः लगाइँदैन: पाँचओटा किताब, तीन जना साथी आए, धेरै मानिस भेला भए।
• कर्ताबाहेक अरू पदमा: कर्ममा धेरै भन्ने कुरा छुट्याउनै पर्दा मात्र ‘हरू’ लाग्छ: आमाले बजारबाट आँप ल्याउनुभयो (एउटा होस् वा दश); पाकेका आँपहरू छुट्याएर राख।
• एउटै जातिको सामान्य कुरा: कुनै जातिका सबैको कुरा गर्दा प्रायः एकवचन प्रयोग हुन्छ, बहुवचन पनि मिल्छ: बाघ मांसाहारी जनावर हो, मौरीले मह बनाउँछ। यहाँ एउटा बाघ वा एउटा मौरीको कुरा होइन।
• व्यक्तिको नाममा ‘हरू’: व्यक्तिवाचक नाममा ‘हरू’ लाग्दा त्यो व्यक्ति र उसका साथी वा परिवार बुझिन्छ: डोल्माहरू भोलि आउँदै छन् (डोल्मा र सँगका मानिस)।
• जोडी शब्द: दाजुभाइ, आमाबुबा, दिदीबहिनी जस्ता जोडी शब्दले आफैँ दुई वा धेरै जना बुझाउँछन्, त्यसैले क्रियापद बहुवचनमा हुन्छ: दाजुभाइ खेतमा गए।
• दोहोरिएका शब्द: एउटै नाम दोहोरिँदा ‘हरेक’ भन्ने बहुवचन बुझिन्छ: रुख रुखमा चरा बसेका थिए, गाउँ गाउँमा बाटो पुग्यो।
• ‘हरू’ नलागेको मानिसको नाम: मध्यम आदरमा पनि क्रियापद बहुवचन जस्तै हुने भएकाले हाम्रा शिक्षक आए ले एक जना आदरणीय शिक्षक वा धेरै शिक्षक दुवै बुझाउन सक्छ; प्रसङ्गले छुट्याउँछ। धेरै भन्ने स्पष्ट पार्न शिक्षकहरू लेख्नुहोस्।
• धेरै नाम सँगै आउँदा: ‘हरू’ अन्तिम नाममा मात्र लगाए पनि सबैलाई बहुवचन बनाउँछ: मेलामा किसान, व्यापारी र विद्यार्थीहरू आएका थिए।
• विभक्ति लागेको ओकारान्त नाम: विभक्ति नलागेको कर्ममा ओ को आ ले नै धेरै बुझाउन सक्छ (दाइले बजारबाट भाँडा किन्नुभयो), तर विभक्ति लाग्दा आ तिर्यक् रूपको मात्र हो, त्यसैले धेरै भन्न ‘हरू’ चाहिन्छ: डालामा आलु राख (एउटा डालो) र डालाहरूमा आलु राख (धेरै डाला)।
• अङ्ग्रेजीबाट आएका ओकारान्त शब्द: रेडियो, फोटो, भिडियो को ओ प्रायः बदलिँदैन: पुराना रेडियोहरू, धेरै भिडियो। (फोटो लाई बोलीमा फोटा पनि भनिन्छ, तर लेखाइमा फोटोहरू राम्रो।)
• कोही, जोसुकै: अनिश्चय बुझाउने सर्वनामसँग क्रियापद एकवचन वा बहुवचन दुवै हुन सक्छ: कक्षामा कोही हाँस्यो, कक्षामा कोही हाँसे।

केही नाम आफैँ धेरै कुराको समूह वा गन्न नसकिने द्रव्य जनाउँछन्। तिनको वचनका आफ्नै नियम छन्:

• समूहवाचक नाम: परिवार, कक्षा, समिति, भिड जस्ता नामले एउटा समूह जनाउँछन्, त्यसैले क्रियापद एकवचनमा हुन्छ: हाम्रो परिवार पोखरा सर्‍यो, भिड बढ्दै गयो। धेरै समूहको कुरा गर्दा ती गनिन्छन्: तीनओटा समिति बने। (भिड, हुल भने एकवचनमै आउँछन्।) तर जनता ले भने एउटै समूह बुझाउँदा पनि एकवचन र बहुवचन दुवै लिन सक्छ: जनताले नयाँ पुल मन परायो, जनताले नयाँ पुल मन पराए।
• द्रव्यवाचक नाम: दुध, पानी, चामल, तेल जस्ता गन्न नसकिने नाम एकवचनमै रहन्छन्, जति धेरै भए पनि: दुध पोखियो, इनारमा पानी धेरै छ। यिनलाई गन्ने तरिका नाम अध्यायमा छ।
• भाववाचक नाम: माया, इमानदारी, साहस जस्ता नाम प्रायः एकवचनमा हुन्छन्। तर सुझाव, विचार जस्ता गन्न सकिने भाववाचक नाममा ‘हरू’ लाग्छ: बैठकमा धेरै सुझावहरू आए।
• दुई वा धेरै द्रव्य सँगै: समूहका रूपमा एकवचन नै रहन्छ: भकारीमा धान, मकै र कोदो सबै छ।
• नाप बुझाउने शब्दसँग: मुठी, थोपा, गेडा जस्ता शब्द धेरै भए पनि द्रव्यको क्रियापद एकवचनमै रहन सक्छ: दुई मुठी चामल बाँकी छ, तीन थोपा औषधी खस्यो। तर ती शब्द आफैँ कर्ता बने बहुवचन हुन्छ: औषधीका तीन थोपा खसे।

वाक्यमा कुरा कसको बारेमा भइरहेको छ भन्ने भेदलाई पुरुष भनिन्छ। पुरुष तीन छन्:

• प्रथम पुरुष: बोल्ने व्यक्ति आफैँ: म, हामी।
• द्वितीय पुरुष: जोसँग बोलिँदै छ, त्यो सुन्ने व्यक्ति: तँ, तिमी, तपाईँ, हजुर।
• तृतीय पुरुष: बोल्ने र सुन्नेबाहेक अरू जो कोही वा जे कुरा: ऊ, उनी, उहाँ, यो, त्यो। सबै नाम पनि तृतीय पुरुषमै पर्छन्: आमा, सुवास, कुकुर, बस।

पुरुष र वचनअनुसार ‘बस्नु’ को वर्तमान रूप यस्ता हुन्छन्:

पुरुष	एकवचन	बहुवचन
प्रथम	म बस्छु।	हामी बस्छौँ।
द्वितीय (सामान्य आदर)	तँ बस्छस्।	तिमीहरू बस्छौ।
द्वितीय (मध्यम आदर)	तिमी बस्छौ।	तिमीहरू बस्छौ।
द्वितीय (उच्च आदर)	तपाईँ बस्नुहुन्छ।	तपाईँहरू बस्नुहुन्छ।
तृतीय (सामान्य आदर)	ऊ बस्छ।	उनीहरू बस्छन्।
तृतीय (मध्यम आदर)	उनी बस्छन्।	उनीहरू बस्छन्।
तृतीय (उच्च आदर)	उहाँ बस्नुहुन्छ।	उहाँहरू बस्नुहुन्छ।

आदरका तह आदर अध्यायमा छन्।

उच्च आदरमा द्वितीय र तृतीय पुरुषको क्रियापद एउटै हुन्छ: तपाईँ बस्नुहुन्छ, उहाँ बस्नुहुन्छ। यस्तो बेला पुरुष क्रियापदले होइन, सर्वनामले छुट्याउँछ। तँ को बहुवचन पनि मध्यम आदरकै तिमीहरू हो, किनभने ‘तँहरू’ भनिँदैन।

दुई फरक पुरुषका कर्ता एकै वाक्यमा आउँदा क्रियापद कुन पुरुषमा जान्छ भन्ने कुरा, जस्तै दिदी र म पछि पढ्छौँ, पदसङ्गति अध्यायमा छ।

लिङ्ग, वचन र पुरुषका आधारमा वाक्य वा अनुच्छेद बदल्ने प्रश्न हरेक तहमा आउँछ। आदर पनि यसैसँग सोधिन्छ:

• कक्षा ६ र ७: यी कक्षाका परीक्षा पनि प्रायः कक्षा ८ कै विशिष्टीकरण तालिकाको ढाँचामा बनाइन्छन्।
• कक्षा ८ (आधारभूत तहको परीक्षा): प्रश्न ८, वाक्य परिवर्तन, ३ अङ्क। तीनओटा वाक्य दिइन्छन्: एउटा लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरको, एउटा करण-अकरण वा प्रेरणार्थको र एउटा वाच्य वा वाक्यको; कोष्ठकमा दिइएको निर्देशनअनुसार वाक्य बदल्नुपर्छ। त्यसैले यस विषयको एउटा वाक्य हुन्छ, जसको १ अङ्क। (तालिकाको अङ्क दिने निर्देशनमा ‘प्रतिवाक्य ०.५ का दरले ३ अङ्क’ लेखिएको छ, तर तीन वाक्यको ०.५ ले ३ अङ्क पुग्दैन; प्रश्नको भार ३ अङ्क भएकाले हरेक वाक्यको १ अङ्क हुनुपर्ने देखिन्छ।) तालिकाको नमुनामा जस्तै, अन्य पुरुषको वाक्यलाई ‘(प्रथम पुरुष)’ भनेर बदल्न लगाइन्छ।
• कक्षा ९ र १० (एसइई): प्रश्न ८ को (ख), २ अङ्क, भावको प्रश्नसँग दुईमध्ये एक छान्ने गरी। लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरमध्ये एउटाको निर्देशन दिइएको अनुच्छेदलाई पूरै बदलेर लेख्नुपर्छ; हरेक वाक्यको ०.५ अङ्क।
• कक्षा ११: प्रश्न ७, ४ अङ्क: चार वाक्यका दुई अनुच्छेद, हरेकलाई लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरमध्ये एउटाका आधारमा रूपायन गर्नुपर्छ।
• कक्षा १२: प्रश्न ७, ४ अङ्क, दुईमध्ये एक: (क) कारकको प्रश्न, वा (ख) बढीमा चार वाक्यको अनुच्छेदलाई लिङ्ग, वचन, पुरुष वा आदरमध्ये एउटाका आधारमा रूपायन गर्ने।