नाम

व्यक्ति, ठाउँ, वस्तु, प्राणी, समूह, द्रव्य वा भाव जनाउने पदलाई नाम भनिन्छ। वाक्यमा नाम प्रायः ‘को?’ र ‘के?’ प्रश्नको उत्तरमा आउँछ:

प्रश्न	वाक्य	उत्तर (नाम)
को आयो?	हुलाकी आयो।	हुलाकी
के पढ्यौ?	मैले कथा पढेँ।	कथा
कसलाई दियो?	आमाले छोरीलाई दुध दिनुभयो।	छोरी
कहाँ गयौ?	हामी जनकपुर गयौँ।	जनकपुर

नामको सट्टामा सर्वनाम आउन सक्छ (हुलाकी आयो → ऊ आयो), र नामको अगाडि विशेषण आएर त्यसको विशेषता बताउन सक्छ (बुढो हुलाकी)। सर्वनामको कुरा सर्वनाम अध्यायमा, विशेषणको विशेषण अध्यायमा छ।

अर्थ मात्र होइन, रूप र कार्यले पनि नाम चिनाउँछन् (कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानले यसलाई पदवर्ग छुट्याउने तीन आधार भन्छ)। धेरैजसो नामले ‘हरू’ लिन्छन् (किताबहरू), ले, लाई, बाट, को, मा जस्ता विभक्ति लिन्छन् (किताबमा), र वाक्यमा कर्ता वा कर्म बन्छन्। त्यसैले ‘दौड’ ले काम बुझाए पनि दौडमा भाग लियो मा ‘मा’ विभक्ति लिएर आएकाले नाम हो। (नामले लिने विभक्ति कारक र विभक्ति अध्यायमा छन्।)

अधिकारीको व्याकरणले पनि नामलाई अर्थभन्दा काम र रूपले चिनाउँछ: कामका हिसाबले नाम कर्ता, कर्म वा पूरकको ठाउँमा आउँछ, ‘को?’, ‘के?’, ‘कुन?’ को उत्तर दिन्छ र नामपदावलीको मूल शब्द हुन्छ (गाउँको पुरानो पाटी मा पाटी); रूपका हिसाबले यसले ‘हरू’, विभक्ति र नामयोगी लिन्छ, ओकारान्त नाम बहुवचनमा आकारान्त बन्छ (छोरो → छोराहरू), र धेरै नामले स्त्रीलिङ्गका प्रत्यय लिन्छन् (शिक्षक → शिक्षिका)।

अर्थका आधारमा नामलाई पाँच किसिममा छुट्याइन्छ:

प्रकार	के जनाउँछ	उदाहरण
व्यक्तिवाचक	कुनै एउटै व्यक्ति, ठाउँ वा वस्तुको आफ्नै नाम	पासाङ, सुनसरी, सगरमाथा, कर्णाली, गोरखापत्र
जातिवाचक	एकै किसिमका सबै व्यक्ति, प्राणी वा वस्तुलाई जनाउने साझा नाम	केटी, किसान, गाउँ, हिमाल, नदी, कुकुर
समूहवाचक	धेरै जनाको वा धेरै वस्तुको एउटै झुन्डको नाम	हुल, भिड, बथान, टोली, ताँती, परिवार
द्रव्यवाचक	नाप्ने वा जोख्ने तर गन्न नमिल्ने पदार्थको नाम	पानी, दुध, सुन, नुन, माटो, तेल
भाववाचक	गुण, अवस्था, काम वा मनको भावको नाम, जसलाई छुन र देख्न सकिँदैन	माया, इमानदारी, बुढ्यौली, पढाइ, डर

व्यक्तिवाचक नाम

कुनै एउटै मानिस, ठाउँ, नदी, हिमाल, पुस्तक, संस्था वा चाडपर्वलाई अरूबाट छुट्याउने नाम व्यक्तिवाचक हो। कर्णाली एउटै नदी हो; नदी भने कर्णाली, कोसी, गण्डकी सबैलाई भनिन्छ।

पुस्तक, काव्य र चाडपर्वका नाम पनि व्यक्तिवाचक हुन्: रामायण, मुनामदन, तिहार, होली, दसैँ, ल्होसार। यस्ता नामले संसारमा एउटै कुरा जनाउँछन्, त्यसैले साझा नाम होइनन्।

जातिवाचक नाम

एकै किसिमका सबै सदस्यलाई साझा रूपमा जनाउने नाम जातिवाचक हो: केटी, शिक्षक, पसल, खोला, चरा। यहाँ ‘जाति’ को अर्थ मानिसको जात होइन, एकै किसिमका कुराको वर्ग हो।

समूहवाचक नाम

धेरै सदस्य मिलेको एउटा झुन्डलाई एकै शब्दले जनाउने नाम समूहवाचक हो (अधिकारीको व्याकरणमा: समुदायवाचक): मानिसको हुल वा भिड, गाईको बथान, खेलाडीको टोली, कमिलाको ताँती, फौज, परिवार, समिति। कुन प्राणी वा वस्तुको झुन्डलाई के भनिन्छ भन्ने शब्दको सूची लघुतावाची र समूहवाची शब्द मा छ।

समूहवाचक नाम पनि गनिन्छन्: दुईओटा परिवार, तीनओटा समिति। तर समूह एउटै भए पनि त्यसभित्र धेरै जना हुने भएकाले जनता जस्ता नामसँग एकवचन र बहुवचन दुवै क्रिया सुनिन्छन्: जनता खुसी छ वा जनता खुसी छन्। सबै समूहवाचक नाम भने एकै किसिमले चल्दैनन्। जनता, सेना, जन्ती ले दुवै किसिमका क्रिया लिन्छन्, तर हुल र भिड ले प्रायः एकवचनकै क्रिया लिन्छन्: मेला सुरु हुनेबित्तिकै भिड बढ्यो। परिवार, समिति, टोली लाई भने अरू गनिने नामझैँ गनेर बहुवचन बनाइन्छ: तीनओटा टोली मैदानमा उत्रिए। वचनको यस्तो मेल लिङ्ग, वचन र पुरुष र पदसङ्गति अध्यायमा छ।

द्रव्यवाचक नाम

तौल वा नापले मात्र भन्न मिल्ने, गन्न नमिल्ने पदार्थको नाम द्रव्यवाचक हो: दुई लिटर दुध, एक किलो चिनी, अलिकति नुन। सुन, फलाम, बालुवा, धुवाँ, रगत, बाफ पनि यसैमा पर्छन्।

भाववाचक नाम

देख्न, छुन वा गन्न नसकिने गुण, अवस्था, काम वा मनको भावको नाम भाववाचक हो: माया, घृणा, खुसी, डर, सत्य, जवानी, गरिबी, बाल्यावस्था।

धेरै भाववाचक नाम अरू शब्दमा प्रत्यय जोडेर बन्छन्:

मूल शब्द	प्रत्यय	भाववाचक नाम
गरिब (विशेषण)	-ई	गरिबी
इमानदार (विशेषण)	-ई	इमानदारी
मिठो (विशेषण)	-आस	मिठास
पढ् (धातु)	-आइ	पढाइ
लेख् (धातु)	-आइ	लेखाइ
बुढो (विशेषण)	-यौली	बुढ्यौली
मानव (नाम)	-ता	मानवता

यस्ता प्रत्ययको विस्तार प्रत्यय अध्यायमा छ।

कुनै नामलाई सिधै सङ्ख्या जोडेर गन्न सकिन्छ: दुईओटा कलम, पाँच जना साथी, सातओटा गाउँ। यस्ता नामलाई सङ्ख्येय (गनिने) नाम भनिन्छ। कुनै नामलाई भने सिधै गन्न मिल्दैन: तीनओटा दुध, चारओटा माया भनिँदैन। यस्ता नाम असङ्ख्येय (नगनिने) हुन्। द्रव्यवाचक र धेरैजसो भाववाचक नाम असङ्ख्येय हुन्छन्।

गनिने नामसँग सङ्ख्यापछि -ओटा वा जना जस्ता शब्द आउँछन्: मानिसका लागि जना (तीन जना शिक्षक), अरूका लागि -ओटा (तीनओटा कुकुर, तीनओटा कलम)। नामको कोटि वा वर्ग जनाउने यस्ता शब्दलाई कोटिकर भनिन्छ।

नगनिने नामलाई गन्नुपर्दा त्यसको नाप वा सानो अंश जनाउने अर्को नाम थपिन्छ, र गनिने त्यही नाम हुन्छ:

के गन्ने	गन्ने शब्द	उदाहरण
अन्नका दाना	गेडो	दुई गेडा मकै
तरल पदार्थको सानो अंश	थोपो	केही थोपा पानी
भाँडो वा नापको एकाइ	गिलास, किलो, लिटर	तीन गिलास पानी, एक किलो चिनी

गेडो, थोपो, मुठो जस्ता ओकारान्त गन्ने शब्द आफैँ बहुवचनमा आकारान्त बन्छन् (दुई गेडा, चार थोपा), तर नगनिने नाम जस्ताको तस्तै रहन्छ (दुई मुठा घाँस)। अधिकारीको व्याकरणले यस्ता शब्दलाई पनि कोटिकर नै मानेको छ।

यसरी गन्दा पनि क्रियापदले नगनिने नामकै वचन लिन्छ, गन्ने शब्दको होइन: भाँडामा अझै दुई मुठी चामल छ (छन् होइन)।

नगनिने नाम पनि ‘किसिम’ बुझाउँदा बहुवचनमा आउन सक्छ: यो पसलमा थरीथरीका तेल पाइन्छन् भन्दा धेरै किसिमका तेल भन्ने अर्थ हुन्छ, धेरै भाँडा तेल भन्ने होइन। सुन्तला, आलु, केरा जस्ता फल र तरकारीका नाम भने दुवैतिर चल्छन्: एउटा एउटा गन्दा गनिने (पाँचओटा सुन्तला), थुप्रोको कुरा गर्दा द्रव्यझैँ (यस वर्ष सुन्तला धेरै फल्यो)। अधिकारीको व्याकरणमा एउटै नाम गनिने र नगनिने दुवै हुनुलाई द्वैध सदस्यता भनिएको छ।

नाम एउटा उपवर्गबाट अर्कोमा सर्नुलाई अधिकारीको व्याकरणमा सदस्यता विचलन भनिएको छ। माथिको थरीथरीका तेल मा नगनिने नाम ‘किसिम’ को अर्थमा गनिने भयो। व्यक्तिवाचक नाम पनि बहुवचनमा वा ‘जस्तो’ को अर्थमा आउँदा जातिवाचक बन्छ: हाम्रो कक्षामा तीन जना सीता छन्। (सीता नाम भएका तीन जना) भाववाचक नाम भने विरलै गनिन्छ।

नेपाली व्याकरणका केही नियम नाम मानिसको हो कि होइन भन्ने कुरामा भर पर्छन्। मानिस जनाउने नामलाई मानवीय र अरू सबै (पशुपक्षी, वस्तु, ठाउँ) लाई मानवेतर भनिन्छ।

• गन्ने शब्द: माथि भने झैँ मानिस गन्दा जना र अरू गन्दा -ओटा लाग्छ: दुई जना किसान, दुईओटा गोरु।
• बहुवचन र आदर: मानवेतर नाममा बहुवचनको क्रियापदले धेरै भन्ने बुझाउँछ, त्यसैले ‘हरू’ नलगाए पनि हुन्छ: बत्ती बले, रुख ढले। मानवीय नाममा भने बहुवचनको क्रियापदले आदर पनि जनाउन सक्छ: शिक्षक आए मा एक जना शिक्षकलाई आदर गरिएको पनि हुन सक्छ। धेरै जना भन्ने छर्लङ्ग पार्न शिक्षकहरू भनिन्छ।
• लिङ्ग: मानवीय नाममा स्त्रीलिङ्ग र पुलिङ्गले क्रियापदसमेत बदल्छ (केटो आयो, केटी आई)। निर्जीव वस्तुका नाममा भने लिङ्ग छुट्याइँदैन, पुलिङ्गकै क्रिया लाग्छ (कलम हरायो, बस आयो)। विस्तार लिङ्ग, वचन र पुरुष अध्यायमा छ।
• सिङ्गो जाति: एकवचनको नामले कहिले एउटा प्राणी होइन, त्यसको सिङ्गो जातिलाई जनाउँछ: गैँडा चितवनको जङ्गलमा पाइन्छ भन्दा एउटा गैँडा होइन, सबै गैँडाको कुरा हो। मानिसका लागि पनि: किसान देशको अन्नदाता हो।
• व्यक्तिवाचक नाममा ‘हरू’: मानिसको नाममा ‘हरू’ लाग्दा धेरै जना उही नामका मानिस भन्ने होइन, त्यो मानिस र उसका साथी वा परिवार भन्ने बुझिन्छ: सीताहरू भोलि आउँदै छन् (सीता र उनीसँग आउने मानिस; अधिकारीको व्याकरणमा: व्यक्तिवाचकमा समावेशी)।
• कर्ममा ‘लाई’: मानिस कर्म भए प्रायः ‘लाई’ लाग्छ, वस्तु कर्म भए लाग्दैन: भाइलाई बोलाऊ, तर किताब ल्याऊ। विस्तार कारक र विभक्ति अध्यायमा छ।
• सर्वनाम: वस्तुका लागि ‘ऊ’ भनिँदैन, यो वा त्यो भनिन्छ (कलम कहाँ छ? त्यो टेबुलमा छ।)। यसको विस्तार सर्वनाम अध्यायमा छ।

अधिकारीको व्याकरणले नामलाई सजीव (प्राणी जनाउने) र निर्जीव भनेर पनि छुट्याएको छ, किनभने यी दुईको चाल पनि फरक हुन्छ। सजीव नामबाट भाले र पोथी छुट्याउने रूप बन्छन् (बोको → बाख्री, राँगो → राँगी), निर्जीव नामबाट भने ठुलो र सानो छुट्याउने रूप (हाँडो → हाँडी, घैँटो → घैँटी)। केही दिँदा वा कसैसँग केही भएको भन्दा सजीवमा ‘लाई’ र ‘सँग’, निर्जीवमा ‘मा’ लाग्छ: कुकुरलाई खाना देऊ तर गमलामा पानी हाल; बाख्रीसँग दुईओटा पाठा छन् तर हाँगामा तीनओटा आँप छन्।

• कक्षा ६ देखि ८ सम्मका परीक्षा: नामको उपप्रकार छुट्टै सोधिँदैन; रेखाङ्कित पदमध्ये एउटा नाम हुन्छ र त्यसलाई ‘नाम’ भनी चिनाउनुपर्छ (कक्षा ८ को शब्दवर्ग, २ अङ्क)। पाठका अभ्यासमा भने व्यक्ति, जाति, समूह, द्रव्य र भाव जनाउने नाम छुट्याउन लगाइन्छ।
• SEE (पदवर्ग पहिचान, ३ अङ्क): नाम पदवर्गका रूपमा सोधिन्छ, उपप्रकार होइन। विशेषणबाट नाम बनेको विचलन (गरिबको, बुढालाई) प्रायः सोधिन्छ: पदवर्ग विचलन हेर्नुहोस्।
• कक्षा ११ र १२ को परीक्षा: अनुच्छेदबाट पदवर्ग छुट्याउने प्रश्नमा नाम आउँछ; कक्षा ११ को पाठमा नामका उपवर्ग छुट्याउने अभ्यास पनि छ।