मूल र व्युत्पन्न शब्द

कुनै शब्दमा प्रत्यय वा उपसर्ग लगाउँदा जुन शब्द वा धातुमा त्यो लाग्छ, त्यसलाई आधारपद वा आधार भनिन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा: आधार तत्त्व)। सिपालु मा सिप आधारपद हो र आलु प्रत्यय; पढेर मा पढ् धातु आधार हो र एर प्रत्यय। आधार नचिनी उपसर्ग वा प्रत्यय छुट्याउन सकिँदैन, त्यसैले शब्दको बनोट हेर्दा पहिले आधार खोजिन्छ।

उपसर्ग र प्रत्ययका सूची र अर्थ उपसर्ग र प्रत्यय अध्यायमा छन्।

अर्थ नबिग्रने गरी अझ सानो टुक्रामा फुटाउन नसकिने शब्दलाई मूल शब्द भनिन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा: अव्युत्पन्न शब्द)। घर, गोठ, पानी, फूल, बाटो, ढुङ्गा, किताब, देश, कवि, ऊ मूल शब्द हुन्। पानी लाई पा र नी मा फुटाए दुवै टुक्राको यस शब्दसँग सम्बन्धित कुनै अर्थ रहँदैन।

धातु पनि मूल हुन्: खा, बस्, हिँड्, पढ्, लेख् आफैँमा क्रियाको मूल अर्थ बोकेका साना एकाइ हुन्, र तिनमा प्रत्यय लागेर खानु, बसेर, हिँड्ने, पढाइ, लेखक जस्ता शब्द बन्छन्।

मूल शब्दमा केही थपिएर, दुई शब्द मिलेर वा एउटै शब्द दोहोरिएर बनेका शब्दलाई व्युत्पन्न शब्द भनिन्छ। विद्यालयको व्याकरणले पाँच बाटो गन्छ:

एउटै मूलबाट धेरै व्युत्पन्न शब्द बन्छन्: कृति बाट आकृति, प्रकृति, कृतित्व; घर बाट घरेलु, घरघर, घरमा, घरभाडा।

हेमाङ्गराज अधिकारीको व्याकरणले व्युत्पादनका तीन प्रक्रिया गन्छ: सर्ग व्युत्पादन (आधारमा उपसर्ग वा प्रत्यय लागेर), समास र द्वित्व। उनले सर्गका दुई किसिम छुट्याएका छन्: आधारको अगाडि लाग्ने उपसर्ग र पछाडि लाग्ने परसर्ग, अनि परसर्गभित्र धातुमा लाग्ने कृत् र अरू शब्दमा लाग्ने तद्धित प्रत्यय। माथिको तालिकाको तेस्रो बाटो (विभक्ति र बहुवचन) लाई भने उनले व्युत्पादनमा होइन, रूपायनमा राखेका छन् (तल हेर्नुहोस्)।

व्युत्पन्न शब्दबाट थपिएको अंश हटाउँदा मूल शब्द भेटिन्छ: विदेश बाट वि हटाउँदा देश, गाउँले बाट ले हटाउँदा गाउँ। कहिलेकाहीँ प्रत्यय लाग्दा मूलको स्वर फेरिएको हुन्छ, त्यसैले हटाएपछि मूलको सही रूप सम्झनुपर्छ: सामाजिक बाट इक हटाउँदा सामाज होइन, समाज भेटिन्छ; सैद्धान्तिक को मूल सिद्धान्त हो। यस्तो स्वर परिवर्तनको नियम प्रत्यय अध्यायमा छ।

एकभन्दा बढी तह

व्युत्पन्न शब्दबाट फेरि अर्को व्युत्पन्न शब्द बन्न सक्छ। सफल मा अ उपसर्ग लागेर असफल, अनि असफल मा ता प्रत्यय लागेर असफलता बन्छ। समाज बाट सामाजिक, अनि सामाजिक बाट असामाजिक। यस्तो शब्दको निर्माण प्रक्रिया देखाउँदा सबैभन्दा पछि लागेको अंश पहिले छुट्याउनु ठिक हुन्छ: असफलता = असफल + ता, असफल = अ + सफल।

मूलमा केही थपिएर शब्द बन्ने प्रक्रिया दुई किसिमको हुन्छ:

कक्षा ११ को पाठ्यपुस्तकले केटो बाट केटाले, केटालाई, केटाबाट, बस् बाट बस्यो, बस्छ, बस्ला जस्ता रूप बनाउने प्रक्रियालाई रूपायन भनेको छ। व्युत्पादनमा लाग्ने प्रत्ययलाई व्युत्पादक प्रत्यय र रूपायनमा लाग्नेलाई रूपायक प्रत्यय भनिन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा यिनै नाम छन्)।

उपसर्ग वा प्रत्यय जोडिँदा दुई ध्वनि भेट भएर फेरिन सक्छन्। यस्ता शब्दलाई सन्धियुक्त व्युत्पन्न शब्द भनिन्छ। तिनको निर्माण देखाउँदा सन्धि खोलेर दुवै भागलाई तिनकै मूल रूपमा लेख्नुपर्छ:

सन्धिका नियम सन्धि अध्यायमा छन्।

कक्षा १२ को भाषाविज्ञानले शब्दको बनोटलाई अझ सानो एकाइबाट हेर्छ। अर्थ वा व्याकरणको काम बोकेको, अझ फुटाउन नसकिने सबैभन्दा सानो टुक्रालाई रूपिम भनिन्छ। असफलताले मा चारओटा रूपिम छन्: अ (नभएको), सफल (मूल अर्थ), ता (भाव जनाउने) र ले (कर्ता वा करण जनाउने)। शब्दमा देखिने कुनै पनि टुक्रालाई रूप भनिन्छ।

मुक्त र बद्ध रूपिम

आफैँ छुट्टै शब्दका रूपमा आउन सक्ने रूपिम मुक्त रूपिम हुन्: घर, सफल, किताब, आज। अर्को रूपिममा जोडिएर मात्र आउने रूपिम बद्ध रूपिम हुन्: उपसर्ग अ, वि, कु, प्रत्यय ता, एलु, आइ, बहुवचनको हरू र विभक्ति ले, लाई। धातु प्रायः प्रत्ययसँगै मात्र वाक्यमा आउँछ (पढ्छ, पढेर, पढाइ); तँ यो पढ् जस्तो सामान्य आदरको आज्ञामा भने धातु एक्लै पनि देखिन्छ।

उपसर्ग र प्रत्यय मात्र होइन, कहिलेकाहीँ आधार पनि बद्ध हुन्छ। विमर्श र परामर्श बाट उपसर्ग हटाउँदा बाँकी रहने मर्श नेपालीमा एक्लै कतै चल्दैन; व्यापक (वि + आपक) को आपक पनि त्यस्तै हो। संस्कृतमा यस्ता अंश धातुबाट बनेका हुन्, तर नेपालीमा तिनले धातुको काम गर्दैनन्, त्यसैले तिनलाई बद्ध आधार मानिन्छ (अधिकारीको व्याकरणमा: बद्ध आधार तत्त्व)। यस्तो शब्दमा उपसर्ग र आधार दुवै बद्ध हुन्छन्, तर दुवै मिलेपछि बनेको शब्द भने मुक्त हुन्छ।

एउटै रूपिम, फरक रूप: संरूप

एउटै रूपिम शब्दअनुसार फरक रूपमा आउन सक्छ। नभएको भन्ने अर्थको उपसर्ग व्यञ्जनअघि अ हुन्छ (असफल, अन्याय, अशुद्ध), तर स्वरअघि अन् (अनुपस्थित = अन् + उपस्थित, अनादर = अन् + आदर)। अ र अन् एउटै रूपिमका दुई संरूप हुन्। वर्ण र संवर्णको नाता जस्तै यो पनि हो: संरूप पनि आफ्नै आफ्नै ठाउँमा आउँछन् (वर्ण)।

पूर्वसर्ग, मध्यसर्ग, परसर्ग

बद्ध रूपिम मूलको कुन ठाउँमा लाग्छ भनेर तिनलाई तीन नाम दिइन्छ: मूलको अगाडि लाग्ने पूर्वसर्ग (उपसर्ग: विदेश), मूलको बिचमा घुसाइने मध्यसर्ग, र मूलको पछाडि लाग्ने परसर्ग (प्रत्यय, विभक्ति: घरएलु, घरमा)। नेपालीमा मध्यसर्गको स्पष्ट उदाहरण पाइँदैन; संसारका केही भाषामा मात्र यस्तो हुन्छ। (अधिकारीको व्याकरणमा सर्ग भन्नाले उपसर्ग र परसर्ग दुवै बुझिन्छ, र परसर्गमा कृत् र तद्धित प्रत्यय मात्र पर्छन्; विभक्तिलाई उनले रूपायनको प्रत्यय मानेका छन्।)

सरल, जटिल र यौगिक शब्द

रूपिमका आधारमा शब्द तीन किसिमका हुन्छन्:

यो वर्गीकरण माथिको मूल र व्युत्पन्न शब्दसँग मिल्छ: सरल शब्द मूल शब्द हुन्, जटिल शब्द उपसर्ग वा प्रत्ययबाट बनेका व्युत्पन्न, र यौगिक शब्द समासबाट बनेका। मूल शब्दको आधार धातु (क्रियाको: पढ्, खा) वा प्रातिपदिक (विभक्ति लाग्नुअघिको नाम, सर्वनाम वा विशेषणको: घर, ऊ, राम्रो) हुन्छ।

• कक्षा ८ को परीक्षा (आधारभूत तह; कक्षा ६ र ७ को परीक्षा पनि यसैअनुसार): मूल र व्युत्पन्न शब्दको छुट्टै प्रश्न आउँदैन। पठनबोधको अनुच्छेदबाट एउटा उपसर्ग लागेको र एउटा प्रत्यय लागेको शब्द टिप्ने प्रश्न (१ अङ्क) मा आधारपद चिन्नुपर्छ।
• कक्षा ९ र १० को परीक्षा (एसईई र कक्षा ९ को परीक्षा): शब्दनिर्माण (क) मा २ अङ्क: अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग लागेका र दुईओटा प्रत्यय लागेका व्युत्पन्न शब्द टिपेर तिनको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुपर्छ, हरेकको आधा अङ्क। निर्माण देखाउँदा मूल र थपिएको अंश दुवै शुद्ध लेख्नुपर्छ: व्यावहारिक = व्यवहार + इक।
• कक्षा ११ को परीक्षा: शब्दनिर्माण (४ अङ्क, तीनमध्ये दुई प्रश्न) को (ग) मा अनुच्छेदबाट सन्धियुक्त व्युत्पन्न शब्द पहिचान गरी सन्धि विच्छेद गर्नुपर्छ; (क) मा कक्षा ९–१० कै जस्तो उपसर्ग र प्रत्यय व्युत्पन्न शब्दको निर्माण।
• कक्षा १२ को परीक्षा: शब्दनिर्माण (३ अङ्क) मा तीनओटा उपसर्ग र तीनओटा प्रत्यय व्युत्पन्न शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउने, वा दिइएका उपसर्ग र प्रत्ययबाट शब्द बनाउने।
• कक्षा १२ को ऐच्छिक भाषाविज्ञान (Lin. 218): नमुना प्रश्नपत्रमा व्युत्पादन र रूपायनको भिन्नता देखाउनुहोस् (छोटो उत्तर, ५ अङ्क)। माथिको जस्तो तालिका बनाएर हरेक आधारमा उदाहरण दिनुहोस्; पाठ्यक्रमले रूपिम, मुक्त र बद्ध रूपिम, संरूप र पूर्वसर्ग, मध्यसर्ग, परसर्ग पनि राखेको छ।